غزل شماره ۱۶۹ دیوان شمس: در جمع ترش‌رویان عاشق

غزل شماره ۱۶۹ از دیوان شمس مولانا با مطلع «رو ترش کن که همه روترشانند اینجا / کور شو تا نخوری از کف هر کور عصا»، غزلی است که با زبانی پارادوکسیکال و نمادین، به توصیف جمعی از سالکان و عاشقان می‌پردازد که در ظاهر عبوس و ناخشنود به نظر می‌رسند، اما در باطن در حال تجربه‌ی عمیقی از حضور و تحول هستند. این غزل، دعوتی است به پیوستن به این جمع غیرمتعارف و درک حقیقت پنهان در پس ظاهر آن‌ها.

مولانا در بیت آغازین، با دستوری خلاف عادت می‌گوید: «رو ترش کن که همه روترشانند اینجا». چهره‌ی خود را درهم بکش و عبوس باش، چرا که «همه روترشانند اینجا»؛ کسانی که در این جمع حضور دارند، ظاهری ناخوشایند دارند. و سپس توصیه می‌کند: «کور شو تا نخوری از کف هر کور عصا». خودت را به کوری بزن و نادان جلوه کن، تا از دست هر بی‌بصیرتی آسیب نبینی. این ابیات به نظر می‌رسد اشاره‌ای کنایی به حالتی از بی‌اعتنایی به ظواهر دنیوی و همرنگ جماعت غافل شدن برای در امان ماندن از آزار آن‌ها دارد.

لنگ رفتن در کوی لنگان: «لنگ رو چونکه در این کوی همه لنگانند / لته بر پای بپیچ و کژ و مژ کن سر و پا». در این «کوی» (عالم، یا جمع اهل ظاهر)، که «همه لنگانند» (همه از رسیدن به حقیقت ناتوان و ناقص هستند)، تو هم «لنگ رو». «لته بر پای بپیچ» (پای خود را با پارچه‌ای ببند و خود را ناتوان نشان بده) و «سر و پا را کژ و مژ کن» (ظاهری ژولیده و بی‌اهمیت به خود بگیر). این توصیه به نوعی پنهان کردن حال خوش درونی از چشم نامحرمان و همرنگ شدن ظاهری با اهل دنیاست.

پنهان کردن زیبایی جان: «زعفران بر رخ خود مال اگر مه رویی / روی خوب ار بنمایی بخوری زخم قفا». اگر در باطن «مه رویی» (زیبا و نورانی هستی – اشاره به زیبایی جان در پرتو انوار الهی)، «زعفران بر رخ خود مال» (چهره‌ات را زرد و بیمارگونه نشان بده). زیرا «اگر روی خوب بنمایی»، «زخم قفا بخوری» (از پشت سر مورد حمله و آزار قرار می‌گیری). این بیانگر این است که آشکار کردن زیبایی‌ها و کمالات درونی برای همگان، خطرناک است و حسادت و آزار دیگران را در پی دارد.

آینه در زیر بغل و بدنام نکردن آن: «آینه زیر بغل زن چو ببینی زشتی / ور نه بدنام کنی آینه را ای مولا». «چو زشتی ببینی» (هنگامی که عیوب و کاستی‌های خود را در آینه‌ی وجود ببینی)، «آینه زیر بغل زن» (آن را پنهان کن). «ور نه» (در غیر این صورت)، «آینه را بدنام کنی» (آینه را بی‌اعتبار می‌سازی)، «ای مولا» (ای سرور من، یا ای بنده). این بیت می‌تواند اشاره به حفظ حرمت دل (که آینه‌ی تجلیات الهی است) از آلودگی به زشتی‌ها و عیوب داشته باشد.

هشیاری و مستی در راه: «تا که هشیاری و با خویش مدارا می‌کُن / چونک سرمست شدی هر چه که بادا بادا». «تا که هشیاری» (تا زمانی که در قید عقل و خودی هستی) و «با خویش مدارا می‌کُن» (با خود با ملایمت رفتار کن و جانب احتیاط را رعایت کن). «چونک سرمست شدی» (هنگامی که در باده عشق و معرفت مست شدی)، آنگاه «هر چه که بادا بادا» (دیگر نگران هیچ چیز نباش و خود را به جریان عشق بسپار). این بیت، تفاوت حال سالک در مقام هشیاری و مستی را بیان می‌کند.

نوشیدن ساغری از ساقی وصال: «ساغری چند بخور از کف ساقی وصال / که سوی کان شکر رو کن سوی حلوای وفا». «چند ساغری بخور» از «کف ساقی وصال» (از دست معشوقی که به وصال دعوت می‌کند). و پس از نوشیدن، «سوی کان شکر رو کن» (به سمت معدن شکر – نمادی از معشوق یا عالم معنا که سرشار از شیرینی است) و «سوی حلوای وفا» (به سمت شیرینی وفاداری در راه عشق). این ابیات دعوت به تجربه‌ی مستقیم فیض الهی و حرکت به سوی کمال در پرتو آن است.

چشم بد و چشم معشوق: «چشم بد دور از آن رو که چو بربود دلی / هیچ سودش نکند چاره و لا حول و لا». «چشم بد دور باد از آن رو» (از جمال معشوق که مایه حسد و چشم زخم می‌شود). «آن رو» چنان قدرتی دارد «که چو دلی را بربود»، در برابر آن، «هیچ چاره‌ای سود نکند» و «لا حول و لا» (هیچ نیرو و توانی جز از سوی خدا نیست). این بیانگر قدرت مطلق و خیره‌کننده‌ی معشوق و ناتوانی هرگونه تدبیر در برابر جذبه‌ی اوست.

گدایی حسن و سخاوت ماه: «ما به دریوزه حسن تو ز دور آمده‌ایم / ماه را از رخ پرنور بود جود و سخا». «ما به گدایی حسن تو» (برای طلب زیبایی و کمال تو) «ز دور آمده‌ایم» (از راه دور عالم ماده به این مقام رسیده‌ایم). همانطور که «جود و سخاوت ماه» «از رخ پرنور اوست» (بخشش و نورافشانی ماه از پرتو چهره‌ی نورانی اوست)، بخشش و لطف تو نیز از جمال بی‌نهایت تو سرچشمه می‌گیرد.

خاموشی و راز دل با امیر سخن: «فرمان کنم چو گفت خمش من خمش کنم / خود شرح این بگوید یک روز آن امیر سخا». «چو گفت خمش» (هنگامی که معشوق فرمان به سکوت داد)، من «خمش کنم». «شرح این» (تفسیر و بیان این اسرار) را «یک روز آن امیر سخا» (معشوق که سرچشمه‌ی بخشش و سخن است) «خود بگوید». این نشان‌دهنده تسلیم در برابر اراده‌ی معشوق و اعتقاد به فاش شدن اسرار در زمان مناسب است.

به طور کلی، غزل ۱۶۹ مولانا توصیفی از جمعی از سالکان است که در ظاهر از هنجارهای اجتماعی و ظواهر مرسوم دوری گزیده‌اند، اما در باطن در حال تجربه‌ی عمیقی از عشق و وصال هستند. مولانا در این غزل با زبانی کنایی و طنزآلود، به نفی ظاهربینی و دعوت به درک حقیقت پنهان در پس پرده‌ها می‌پردازد و تأثیر تحول‌آفرین عشق و بی‌نیازی عاشق از تأیید و توجه اهل ظاهر را بیان می‌کند. این غزل، ستایشی از زیبایی و قدرت معشوق الهی و دعوت به فنا در این دریای بی‌کران است.