تفسیر غزل شماره ۱۴۹۹ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر دگرگونی بنیادین و تمام‌عیار عاشق در پرتو عشق الهی است. مولانا با اعتراف به دیوانگی و ویرانی از عشق معشوق، به گسستن از تعلقات دنیوی و یافتن خانه‌ی حقیقی در درد عشق اشاره می‌کند. او دیدار روی یار را عامل شهامت و مردانگی می‌داند و همسان شدن جان خود با جان معشوق را دلیل بیگانگی با خویشان می‌خواند. غزل با تبدیل شدن خود به افسانه‌ای در عشق، به اوج شوریدگی عاشقانه می‌رسد.

دیوانگی از عشق و ویرانی از خود (بیت ۱ و ۲)

غزل با بیان تأثیر عشق بر وجود عاشق آغاز می‌شود: “بیا کز عشق تو دیوانه گشتم / وگر شهری بُدَم ویرانه گشتم“. ای معشوق! بیا، چرا که از عشق تو دیوانه (بی‌خود و سرگشته) شدم. و اگر (پیش از این) شهری (آباد و منظم) بودم، (اکنون در عشق تو) ویرانه گشتم (یعنی از قیدهای ظاهری و نظم‌های دنیوی رها و از خود بی‌خبر شدم).

“ز عشق تو ز خان و مان بریدم / به درد عشق تو همخانه گشتم“. به خاطر عشق تو، از خانه و زندگی (تعلقات مادی و دنیوی) دست کشیدم (بریدم). (و در عوض) با درد عشق تو (که خود یک موهبت است)، هم‌خانه و مأنوس شدم.

تغییر از کاهلی به مردانگی (بیت ۳ و ۴)

مولانا به تحول شخصیتی عاشق در پرتو دیدار یار اشاره می‌کند: “چُنان کاهِل بُدَم کان را نگویم / چو دیدم روی تو مردانه گشتم“. (پیش از این) چنان سست و کاهل بودم که حتی نمی‌توانم آن را بیان کنم. (اما) همین که روی (جمال) تو را دیدم، مردانه (شجاع و با اراده) گشتم.

“چو خویش جان خود جان تو دیدم / ز خویشان بَهرِ تو بیگانه گشتم“. هنگامی که جان خود را همان جان تو (معشوق) دیدم (و به وحدت رسیدم)، به خاطر تو، از خویشان (تعلقات خونی و ظاهری) بیگانه شدم.

از خواننده‌ی افسانه تا افسانه‌ی عشق (بیت ۵)

غزل با بیان استحاله عاشق در عشق پایان می‌یابد: “فسانِهٔ عاشقان خواندم شب و روز / کنون در عشق تو افسانه گشتم“. (پیش از این) شب و روز حکایت‌ها و افسانه‌های عاشقان (دیگر) را می‌خواندم، (اما) اکنون خود در عشق تو، به افسانه‌ای (زبانزد و نمونه) تبدیل شدم.

این غزل با زبانی ساده و صمیمی، اما پر از عمق، به بیان تأثیر دگرگون‌کننده‌ی عشق الهی بر وجود انسان می‌پردازد؛ عشقی که باعث رهایی از تعلقات، کسب شجاعت، و در نهایت، فنا در معشوق و تبدیل شدن به نمادی از عشق می‌شود.