تفسیر غزل شماره ۱۴۹۱ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر نقد نفس اماره و دعوت به رهایی از هوس‌های نفسانی، و پناه بردن به جمال و فیض الهی است. مولانا با بیان اینکه ریشه‌ی همه‌ی رنج‌ها، نفس و هوس‌های بیهوده‌ی آن است، به اهمیت پاکی درون و رو آوردن به سوی معشوق تأکید می‌کند. او تجلی الهی را تنها راه رهایی می‌داند و پناه بردن مردم به خدا در هنگام سختی‌ها را نشانه‌ی نیاز فطری به او. غزل با اعتراف به دام بلای دانه (مادیات) و پرواز به سوی یار با بال و پر شکسته پایان می‌یابد.

منشأ رنج و ضرورت گریز از نفس (بیت ۱ و ۲)

غزل با نقد نفس و دعوت به رهایی آغاز می‌شود: “خلقان همه نیکند جز این تن که گزیدیم / که از سفهش بس سر انگشت گزیدیم“. همه‌ی مردم (خلقان) نیک و خوب هستند، جز این “تن” (نفس و وجود مادی) که ما آن را (با خود) برگزیدیم (و با آن زندگی می‌کنیم). که از نادانی و حماقتش (سفهش)، بسیار (از حسرت و پشیمانی) انگشت به دهان گرفتیم (سر انگشت گزیدیم).

“گر هیچ گریزی بگریز از هوس خویش / زیرا همه رنج از هوس بیهده دیدیم“. اگر قصد فرار و رهایی (از چیزی) داری، از هوس‌های خودت بگریز. زیرا همه‌ی رنج‌ها و سختی‌هایی که دیدیم، از هوس‌های بیهوده و بی‌فایده بود.

تنها راه گریز و پناه به حق (بیت ۳ و ۴)

مولانا به تنها راه رهایی و جهت‌گیری صحیح دل اشاره می‌کند: “والله که مفری به جز از فر رخش نیست / کاندر خضر و گلشن او می نگریدیم“. به خدا سوگند که هیچ راه گریزی (مفرّی) جز از (پناه بردن به) شکوه و جلال چهره‌ی او (فرّ رخش، یعنی معشوق الهی) نیست. که در (حیات و خرمی) خضر و (زیبایی) گلشن او (که هر دو نماد زندگی و شادابی جاودانند) نگاه می‌کنیم (و از آنجا نجات می‌یابیم).

“هر روز که برخیزی رو پاک بشویی / آن سوی دو ای دل که گه درد دویدیم“. هر روز که (از خواب غفلت) بیدار می‌شوی، روی خود را پاک بشوی (قلب و درون را پاک کن). ای دل! به آن سو (معشوق و عالم معنا) بدو که (همان سویی است) که گاهی از شدت درد (و نیاز) به سوی آن دویدیم (و می‌دویم).

مقصد نهایی و اعتراف به بندگی (بیت ۵ و ۶)

مولانا به جایگاه والای معشوق و اعتراف مردم به نیاز به او اشاره می‌کند: “آن سوی که در ساعت دشوار دل خلق / آید که خدایا همه محتاج و مریدیم“. آن سویی (آن مقصد و حقیقت) است که در لحظات دشوار، دل مردم (خلق) به آن روی می‌آورد، و (با تضرع) می‌گوید که “خدایا! همه‌ی ما محتاج و بنده و مرید توایم.”

“هر دانه که چیدیم همه دام بلا بود / سوی تو پراشکسته و تن خسته پریدیم“. هر دانه‌ای (منفعت دنیوی و مادی) که (در این دنیا) جمع کردیم، همگی دام بلا و گرفتاری بود. (پس اکنون) با بال و پر شکسته (پراشکسته) و تنی خسته، به سوی تو (ای معشوق) پرواز کردیم.

این غزل با زبانی روشن و پر از پند، به اهمیت تهذیب نفس، رهایی از هوس‌های مادی و پناه بردن به حقیقت مطلق برای رسیدن به آرامش و رهایی از رنج‌ها اشاره می‌کند.