تفسیر غزل شماره ۱۴۸۲ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر قدرت و تأثیر عظیم عشق الهی بر وجود عاشق و جهان پیرامون اوست. مولانا با اشاره به فنای در معشوق (آمدن در عدم) و تجلی دوباره از او، به تغییر بنیادین در هستی و توانایی‌های عارف می‌پردازد. او عشق را نیرویی می‌داند که می‌تواند جهان را دگرگون کند، رازها را آشکار سازد و معجزات به بار آورد. غزل با تأکید بر میِ شمس‌الحق تبریزی و جوشش‌های عجیب از آن باده، به اوج شور و حال عرفانی می‌رسد.

تجلی از عدم و اقرار از سنگ (بیت ۱ و ۲)

غزل با تصویری قدرتمند از فنا و بقا در عشق آغاز می‌شود: “چون در عدم آییم و سر از یار برآریم / از سنگ سیه نعره اقرار برآریم“. هنگامی که (در عشق او) به مقام عدم (فنای مطلق) می‌رسیم و (دوباره) از وجود یار (معشوق) سر برمی‌آوریم (بقای بعد از فنا را تجربه می‌کنیم)، (آن‌چنان مست و بی‌خود می‌شویم که) از سنگ سیاه نیز بانگ و فریاد اقرار (به یگانگی معشوق) برمی‌آوریم. (اشاره به فراگیر شدن تجلی عشق تا حدی که جمادات نیز به اقرار درآیند).

“بر کارگه دوست چو بر کار نشینیم / مر جمله جهان را همه از کار برآریم“. هنگامی که در کارگاه (عالم هستی) دوست (خداوند)، بر سر کار (مقام عمل و تصرف) می‌نشینیم، تمام جهان را از کار (نظم و روال عادی) خارج می‌کنیم (یعنی بر نظم جهان تصرف و تأثیر می‌گذاریم).

تجلی رخ دوست و شعله‌های عشق (بیت ۳ و ۴)

مولانا به تأثیر دیدن جمال معشوق و آشکار شدن اسرار اشاره می‌کند: “گلزار رخ دوست چو بی‌پرده ببینیم / صد شعله ز عشق از گل گلزار برآریم“. زمانی که گلستان چهره‌ی دوست (جمال معشوق) را بی‌پرده (بدون حجاب) ببینیم، صد شعله (نور و شور) از عشق را از گل (مظاهر) آن گلستان بیرون می‌آوریم. (یعنی هر ذره از جمال او منبع صدها تجلی عشقی می‌شود).

“بر دلدل دل چون فِکنَد دولت ما زین / بس گَرد که ما از ره اسرار برآریم“. هنگامی که دولت و سعادت ما (از طریق معشوق)، زین (قدرت و اقتدار) را بر “دلدل دل” (مانند دلدل، اسب پیامبر، اشاره به مرکب باطنی دل) می‌افکند، (آن‌قدر در سیر معنوی پیش می‌رویم که) گرد و غبار زیادی از راه اسرار (معارف پنهان) برمی‌آوریم. (یعنی با سرعت و قدرت در مسیر اسرار عرفانی پیش می‌رویم و آن‌ها را آشکار می‌کنیم).

میِ شمس‌الحق تبریز و جوشش‌های عجیب (بیت ۵)

غزل با اشاره به شمس تبریزی و تأثیر باده‌ی او پایان می‌یابد: “چون از می شمس الحق تبریز بنوشیم / صد جوشِ عجب از خُم و خمّار برآریم“. هنگامی که از میِ (باده‌ی) شمس‌الحق تبریز (معارف و عشق شمس) می‌نوشیم، صد جوشش عجیب و شگفت‌انگیز را از خم (انبان باده، کنایه از وجود خودمان) و از خمّار (ساقی، کنایه از شمس) بیرون می‌آوریم. (یعنی از مستی و فیض شمس، شور و تحولات شگرف در وجودمان برمی‌خیزد).

این غزل با زبانی سرشار از شور و عظمت، به قدرت دگرگون‌کننده‌ی عشق الهی و جایگاه رفیع عارف واصل در جهان هستی می‌پردازد.