تفسیر غزل شماره ۱۴۷۸ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر رهایی و رستگاری عارف از تمامی قید و بندهای مادی و معنوی، در پرتو عشق و لطف الهی است. مولانا با تأکید مکرر بر “رهیدیم”، به تجربه‌ی آزادی کامل از وسوسه‌ها، تعلقات دنیوی، محدودیت‌های زمان و مکان، و حتی قیدهای فکری و عبادی اشاره می‌کند. او این رهایی را ناشی از اقبال بلند و عنایت معشوق ازلی می‌داند.

رهایی از پیکار و اوهام (بیت ۱ و ۲)

غزل با حمد و ستایش خداوند به دلیل رهایی آغاز می‌شود: “المنه لله که ز پیکار رهیدیم / زین وادی خم در خم پرخار رهیدیم“. سپاس و منت برای خداست که از جنگ و ستیز (درونی و بیرونی) رها شدیم. از این وادی پرپیچ و خم و پر از خار (سختی‌ها و موانع دنیا) نجات یافتیم.

“زین جان پر از وهم کژاندیشه گذشتیم / زین چرخ پر از مکر جگرخوار رهیدیم“. از این جان (نفس) که پر از توهم و اندیشه‌های باطل است، گذشتیم. از این چرخ (فلک، روزگار) که پر از مکر و فریب است و جگرخوار (آزاردهنده) است، رها شدیم.

شکستن دکان حرص و غرقه‌ی لطف (بیت ۳ و ۴)

مولانا به رهایی از حرص و غرق شدن در فیض الهی اشاره می‌کند: “دکان حریصان به دغل رخت همه برد / دکان بشکستیم و از آن کار رهیدیم“. دکان حرص‌ورزان (که با فریبکاری) تمام دارایی‌ها را می‌برد (یعنی حرص، انسان را از همه چیز تهی می‌کند). ما دکان (حرص و تعلقات) را شکستیم و از آن کار (تجارت دنیوی و پر از فریب) رها شدیم.

“در سایه آن گلشن اقبال بخفتیم / وز غرقه آن قلزم زخار رهیدیم“. در سایه‌ی آن گلشن (باغ) اقبال (بخت و سعادت الهی) آرمیدیم. و از غرق شدن در آن دریای پر موج و خروشان (قلزم زخار، کنایه از دنیا یا نفس) رها شدیم.

مستی بی‌باده و توبه از توبه (بیت ۵ و ۶)

مولانا به رسیدن به مقامات بالاتر از نیازهای مادی و رهایی از قید توبه اشاره می‌کند: “بی‌اسب همه فارس و بی‌می همه مستیم / از ساغر و از منت خمار رهیدیم“. بدون اسب، همه سوارکار (فارس) هستیم و بدون باده، همه مستیم. از نیاز به ساغر (جام باده) و از منت خمار (کسی که باده می‌دهد) رها شدیم. (یعنی مستی و قدرت ما از منبع دیگری است).

“ما توبه شکستیم و ببستیم دو صد بار / دیدیم مه توبه به یک بار رهیدیم“. ما توبه را شکستیم و (عهد و پیمان) را صدها بار بستیم (اشاره به توبه‌های مکرر و شکستن آن‌ها در مسیر سلوک). (اما زمانی که) ماه توبه (یعنی تجلی و نور حقیقی توبه یا توبه از توبه و رسیدن به مقام فنا) را دیدیم، در یک لحظه (از قید) رها شدیم. (اشاره به توبه‌ای که از سر ندامت نیست، بلکه از مقام فنا است).

شفای مسیحایی و رهایی از قیدها (بیت ۷ و ۸)

مولانا به شفابخشی عشق و آزادی از تعلقات دنیوی اشاره می‌کند: “زان عیسی عشاق و ز افسون مسیحش / از علت و قاروره و بیمار رهیدیم“. از آن عیسیِ عاشقان (معشوق الهی که چون عیسی روح‌بخش است) و از جادوی مسیحایی‌اش (افسون مسیحش)، از بیماری (علت)، از قاروره (تشخیص پزشکی) و از بیمار بودن رها شدیم. (اشاره به درمان کامل روحی و جسمی در پرتو عشق).

“چون شاهد مشهور بیاراست جهان را / از شاهد و از برده بلغار رهیدیم“. هنگامی که آن شاهد (زیبایی و تجلی) مشهور (معشوق) جهان را آراست، از (تعلق به) شاهد (زیبارویان مادی) و از (اسارت) بردگان بلغار (نوعی برده‌ی زیبا و قیمتی) رها شدیم. (اشاره به رهایی از هرگونه دلبستگی به زیبایی‌های ظاهری و مادی).

رهایی از غم و گذشته و قید زمان (بیت ۹ و ۱۰)

مولانا به گذر از زمان و گذشته در مسیر عشق اشاره می‌کند: “ای سال چه سالی تو که از طالع خوبت / ز افسانه پار و غم پیرار رهیدیم“. ای سال (زمان، کنایه از سالی که این تحول در آن رخ داده)! تو چه سال (مبارکی) هستی که از بخت نیکت، از افسانه‌های سال گذشته (پار) و از غم و غصه‌های سال قبل‌تر (پیرار) رها شدیم.

“در عشق ز سه‌روزه و از چله گذشتیم / مذکور چو پیش آمد از اذکار رهیدیم“. در عشق (الهی)، از سه‌روزه (ریاضت‌های کوتاه) و از چله (ریاضت‌های چهل روزه) گذشتیم. هنگامی که “مذکور” (آن که ذکر می‌شود، یعنی معشوق) پیش آمد، از اذکار (ذکر گفتن و ورد خواندن) رها شدیم. (زیرا به مقام حضور رسیدیم که دیگر نیازی به ذکر لفظی نیست).

رهایی از قید علم و دنیا (بیت ۱۱ و ۱۲)

مولانا به رهایی از محدودیت‌های علم ظاهری و دلبستگی به دنیا اشاره می‌کند: “خاموش کز این عشق و از این علم لدنیش / از مدرسه و کاغذ و تکرار رهیدیم“. خاموش باش (ای زبان!) که از این عشق (الهی) و از این علم لدنی‌اش (علمی که از جانب خداوند بی‌واسطه به دل می‌رسد)، از مدرسه (تعلیم رسمی)، از کاغذ (نوشتن و درس خواندن) و از تکرار (یادگیری ظاهری) رها شدیم.

“خاموش کز این کان و از این گنج الهی / از مکسبه و کیسه و بازار رهیدیم“. خاموش باش! که از این معدن (کان) و از این گنج الهی (که در عشق یافتیم)، از دکان (مکسبه)، از کیسه (پول) و از بازار (دنیای تجارت) رها شدیم. (زیرا نیازی به کسب مادی نداریم).

پایان غزل و تجلی خورشید (بیت ۱۳)

غزل با اشاره به پایان این سفر و تجلی نور الهی پایان می‌یابد: “هین ختم بر این کن که چو خورشید برآمد / از حارس و از دزد و شب تار رهیدیم“. هان! (ای مخاطب یا ای شاعر!) این سخن را بر این (مطلب) ختم کن (پایان بده)، که همین که خورشید (حقیقت) طلوع کرد، از نگهبان (حارس)، از دزد و از شب تاریک (ظلمات جهل و غفلت) رها شدیم.

این غزل با زبانی قدرتمند و تکرارهای پرشور، حس عمیق رهایی و آزادی عارف را در پرتو عشق الهی به شکلی زیبا بیان می‌کند.