تفسیر غزل شماره ۱۴۷۴ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر نقش عارفان و اولیای الهی در شفای دردهای روحی و نجات انسان‌ها از غم و نادانی است. مولانا با تشبیه خود به طبیبان الهی، به قدرت معجزه‌آسای عشق و معرفت اشاره می‌کند که قادر است حتی مردگان را زنده کند و غم‌های دیرینه را از ریشه برکند. او منشأ این درمان‌ها را الهی می‌داند و خود را از طمع و آلودگی‌های دنیوی مبرا.

شفای عارفانه و رهایی از غم (بیت ۱ و ۲)

غزل با معرفی عارفان به عنوان طبیبانی از عالم معنا آغاز می‌شود: “حکیمیم طبیبیم ز بغداد رسیدیم / بسی علّتیان را ز غم بازخریدیم“. ما حکیم و طبیب (روحانی) هستیم که از بغداد (مرکز علم و معرفت، یا نمادی از عالم معنا) رسیده‌ایم. بسیاری از بیماران (علّتیان، یعنی گرفتار شدگان به علل و تعلقات دنیوی) را از غم و رنج بازخریدیم (نجات دادیم).

“سَبَل‌های کَهُن را، غم بی‌سر و بُن را / ز رگ‌هاش و ز پی‌هاش به چنگاله کشیدیم“. سبل‌های کهنه (یک نوع بیماری چشم که باعث کوری می‌شد و در اینجا کنایه از حجاب‌های معنوی)، و غم‌های بی‌ریشه و اساس (بی‌سر و بن) را، از رگ‌ها و پی‌های (اعماق وجود) بیماران، با چنگال (قدرت و نفوذ) بیرون کشیدیم (و درمان کردیم).

طبیبان مسیحا نفس و زنده کردن مردگان (بیت ۳ و ۴)

مولانا به قدرت احیای روحانی عارفان اشاره می‌کند: “طبیبان فصیحیم که شاگرد مسیحیم / بسی مُرده گرفتیم در او روح دمیدیم“. ما طبیبانی فصیح و گویا (در بیان حقایق) هستیم که شاگرد مسیح (حضرت عیسی، که معجزه‌ی زنده‌کردن مردگان داشت) هستیم. بسیاری (از انسان‌هایی) که (از نظر روحانی) مرده بودند را گرفتیم و در آن‌ها روح (معرفت و حیات معنوی) دمیدیم (و زنده کردیم).

“بپرسید از آن‌ها که دیدند نشان‌ها / که تا شُکر بگویند که ما از چه رهیدیم“. از کسانی که این نشانه‌ها (معجزات روحانی ما) را دیده‌اند، بپرسید، تا شکر (خداوند) را به جای آورند که از چه (غم‌ها و گرفتاری‌هایی) رهایی یافتند.

داروهای غریب و ریشه کن کردن غصه (بیت ۵ و ۶)

مولانا به غیرمتعارف بودن درمان‌های خود و شادی حاصل از آن اشاره می‌کند: “رسیدند طبیبان، ز ره دور غریبان / غریبانه نمودند دواها که ندیدیم“. (وقتی) طبیبان (یعنی ما)، از راهی دور (عالم غیب) و غریبانه (ناشناخته) رسیدیم، به شیوه‌ای غریب و بی‌سابقه (که پیش از آن ندیده‌ایم)، داروها (درمان‌های روحی) را ارائه کردیم.

“سرِ غصهّ بکوبیم، غم از خانه بروبیم / همه شاهد و خوبیم همه چون مَهِ عیدیم“. سر غصه را می‌کوبیم (آن را ریشه کن می‌کنیم)، و غم را از خانه‌ی (دل) می‌روبیم (پاک می‌کنیم). (اکنون) همگی (ما و کسانی که درمان شدیم) شاهد (زیبا و دلربا) و خوب هستیم؛ همه مانند ماه عید (پرنور و باشکوه) شده‌ایم.

طبیبان الهی و داروهای بهشتی (بیت ۷ و ۸)

مولانا به ماهیت الهی خود و داروهایشان اشاره می‌کند: “طبیبانِ الهیم ز کس مزد نخواهیم / که ما پاک‌روانیم نه طمّاع و پلیدیم“. ما طبیبان الهی هستیم و از کسی مزد و پاداش نمی‌خواهیم. زیرا ما روح‌های پاکی داریم و نه طمع‌کار و پلید هستیم.

“مپندار که این نیز هَلیله‌ست و بَلیله‌ست / که این شُهره عَقاقیر ز فردوس کشیدیم“. گمان مبر که این (داروی ما) نیز همان هلیله و بلیله (گیاهان دارویی معمولی) است. (نه!) این داروهای مشهور (عقاقیر) را از فردوس (بهشت) آورده‌ایم (یعنی از عالم غیب و معنوی هستند).

حکیمان بی‌نیاز از قاروره و زبان خاموش (بیت ۹ و ۱۰)

مولانا به روش‌های خاص خود در درمان و دوری از جاهلان اشاره می‌کند: “حکیمان خبیریم که قاروره نگیریم / که ما در تن رنجور چو اندیشه دویدیم“. ما حکیمانی آگاه و ماهر (خبیر) هستیم که (برای تشخیص بیماری) قاروره (نمونه‌ی ادرار) نمی‌گیریم. زیرا ما (با قدرت شهود) مانند اندیشه (فکر که در جسم سیر می‌کند)، در تن رنجور (بیمار) دویدیم (و علت بیماری را یافتیم).

“دهان باز مکن هیچ که اغلب همه جغدند / دگر لاف مپرّان که ما بازپریدیم“. (در برابر جاهلان و منکران) هیچ دهان باز مکن و چیزی مگو، زیرا اغلب آن‌ها (مانند) جغد هستند (نماد بدیمنی و نادانی). و دیگر لاف و گزاف مگو که ما (از قید و بندها) باز پریدیم (و به عالم بالا رفتیم، زیرا این حقیقت را جز اهلش درک نمی‌کنند).

این غزل با زبانی قدرتمند و پر از تمثیل، نقش عارفان را به عنوان شفابخش‌های حقیقی جان و روح، که از عالم غیب مدد می‌گیرند و بی‌هیچ چشم‌داشتی به نجات انسان‌ها می‌پردازند، به زیبایی به تصویر می‌کشد.