تفسیر غزل شماره ۱۴۷۲ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر رهایی و رستگاری عارف از تمامی قید و بندهای مادی و معنوی در پرتو عشق الهی است. مولانا با تأکید مکرر بر “بجستم” (رها شدم)، به پشت سر گذاشتن موانع و تعلقات دنیوی و فراتر رفتن از زمان، عقل، تقدیر و حتی نیازهای جسمانی اشاره می‌کند. او این رهایی را حاصل اقبال و عنایت الهی می‌داند.

رهایی از زنجیرها و دام‌ها (بیت ۱ و ۲)

غزل با بیان رهایی مکرر از بندها آغاز می‌شود: “دگربار دگربار ز زنجیر بجستم / از این بند و از این دام زبون گیر بجستم“. بار دیگر، و بارها، از تمامی زنجیرها (محدودیت‌ها و تعلقات) رها شدم. از این بند و از این دامِ خوارکننده (که انسان را اسیر می‌کند) نیز جَستم و رها شدم.

“فلک پیر دوتایی پر از سحر و دغایی / به اقبال جوان تو از این پیر بجستم“. این فلک (روزگار و دنیای مادی) پیر و دو چهره است (دوتایی)، پر از نیرنگ و فریب (سحر و دغا). (اما) به برکت اقبال و بخت جوان (لطف و نیروی تازه) تو (معشوق الهی)، از این پیر (فلک) جَستم و نجات یافتم.

گریز از شب و روز و مرگ (بیت ۳ و ۴)

مولانا به رهایی از قید زمان و حتی غلبه بر ترس از مرگ اشاره می‌کند: “شب و روز دویدم ز شب و روز بریدم / و زین چرخ بپرسید که چون تیر بجستم“. شب و روز (در طلب حق) دویدم و (در نهایت) از قید شب و روز (زمان) بریدم و رها شدم. و از این چرخ (فلک و روزگار) بپرسید که چگونه مانند تیری (با سرعت و نفوذ) جَستم و گذشتم.

“من از غصه چه ترسم چو با مرگ حریفم / ز سرهنگ چه ترسم چو از میر بجستم“. من از غم و غصه چه باکی دارم، وقتی که با مرگ حریف و هم‌آوردم؟ (وقتی که از مرگ نمی‌ترسم) از سرهنگ (مأمور حکومتی، نماد ترس‌های کوچک‌تر) چه باکی دارم، وقتی که از میر (حاکم و قدرتمندترین فرد، نماد مرگ یا قضا و قدر) جَستم و رها شدم؟

رهایی از عقل و تقدیر (بیت ۵ و ۶)

مولانا به نجات از اسارت عقل و تقدیر الهی اشاره می‌کند: “به اندیشه فروبرد مرا عقل چهل سال / به شصت و دو شدم صید و ز تدبیر بجستم“. عقل (جزوی) مرا چهل سال (مدتی طولانی) در اندیشه‌های (مادی و محدود) فرو برد. (اما) در شصت و دو سالگی (سن بلوغ روحانی یا کمال)، صید (عشق الهی) شدم و از تدبیر (و حسابگری) عقل رها گشتم.

“ز تقدیر همه خلق کر و کور شدستند / ز کر و فر تقدیر و ز تقدیر بجستم“. همه مردم از تقدیر (الهی) کر و کور (غافل و بی‌خبر) شده‌اند. (اما) من از شکوه و جلال (کر و فر) تقدیر و از خود تقدیر نیز رها شدم (یعنی از غلبه‌ی تقدیر بر خودم فراتر رفتم و به رضای مطلق رسیدم).

رهایی از قالب و تأخیر (بیت ۷ و ۸)

مولانا به رهایی از تعلقات جسمانی و تأخیر در مسیر عشق اشاره می‌کند: “برون پوست درون دانه بود میوه گرفتار / ازان پوست وزان دانه چو انجیر بجستم“. میوه (ی وجود انسان) در درون پوست (ظاهر) و درون دانه (باطن) گرفتار است. (اما) من از آن پوست و از آن دانه، مانند انجیر (که پوست و دانه ندارد یا به راحتی جدا می‌شود) جَستم و رها شدم (یعنی از قید ظاهر و باطن مادی وجود گذشتم).

“ز تأخیر بود آفت و تعجیل ز شیطان / ز تعجیل دلم رست و ز تأخیر بجستم“. آفت و بلا از تأخیر (در رسیدن به حق) است و عجله کردن (در امور دنیوی) از شیطان (از نفس اماره). (اما) دل من (در مسیر حق) از تعجیل (و سرعت در رسیدن) رست و از تأخیر (در حرکت به سوی حق) رها شدم. (اشاره به لزوم سرعت در راه حق و دوری از درنگ).

رهایی از نیازهای اولیه و تزویر (بیت ۹ و ۱۰)

مولانا به گذر از نیازهای جسمانی و تزویر زندگی اشاره می‌کند: “ز خون بود غذا اول و آخر شد خون شیر / چو دندان خرد رست از آن شیر بجستم“. غذای انسان در ابتدا (در رحم مادر) از خون بود و سپس به خون (تبدیل به) شیر شد. هنگامی که دندان خرد (عقل و تمییز) رویید، از آن شیر (و نیازهای اولیه) جَستم و رها شدم. (اشاره به مراحل رشد جسمانی و روحانی و گذر از هر مرحله).

“پی نان بدویدم یکی چند به تزویر / خدا داد غذایی که ز تزویر بجستم“. برای به دست آوردن نان (رزق دنیوی)، مدتی با حیله و تزویر (ناگزیر) دویدم. (اما سرانجام) خداوند غذایی (رزق معنوی) به من داد که (به واسطه‌ی آن) از تزویر (و نیاز به فریبکاری) رها شدم.

خاموشی از تفصیل و ورود به معنا (بیت ۱۱)

غزل با دعوت به خاموشی از شرح و تفصیل ظاهری و ورود به عمق معنا پایان می‌یابد: “خمش باش خمش باش به تفصیل مگو بیش / ز تفسیر بگویم ز تف سیر بجستم“. خاموش باش، خاموش باش! بیش از این به تفصیل (و شرح ظاهری) سخن مگو. (زیرا من) از تفسیر (ظاهری آیات و کلمات) می‌گویم که (با آن) از “تف سیر” (تفسیر سطحی و ظاهری که تنها پوست را می‌بیند) جَستم و رها شدم. (اشاره به گذر از ظاهر به باطن و از تفسیر سطحی به درک عمیق).