تفسیر غزل شماره ۱۴۵۹ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر حال عاشق سرگشته اما ثابت‌قدم در عشق الهی است. مولانا با تصویری از پرگار، به مرکزیت معشوق و حرکت دائم خود بر گرد او اشاره می‌کند. او خود را زاده‌ی عشق می‌داند و نقد تند و تیزی متوجه منکران و ظاهرپرستان می‌کند. غزل با نفی هرگونه اقرار ظاهری و نکوهش منکران شمس تبریزی به پایان می‌رسد.

سرگشتگی و ثبات در عشق (بیت ۱ و ۲)

غزل با بیان حال متناقض عاشق آغاز می‌شود: “تا عاشق آن یارم بی‌کارم و بر کارم / سرگشته و پابرجا ماننده پرگارم“. تا زمانی که عاشق آن یار (معشوق الهی) هستم، هم بی‌کار (از کارهای دنیوی) هستم و هم بر کار (عشق و معرفت) مشغولم. (در ظاهر) سرگشته و حیرانم، اما (در باطن) مانند پرگار، پابرجا و ثابت (بر مرکز عشق) هستم.

“ماننده مریخی با ماه و فلک خشمم / وز چرخ کله زرین در ننگم و در عارم“. (از شدت عشق و رهایی از قیدها) مانند مریخ (که در اساطیر نماد جنگ و شوریدگی است)، با ماه و فلک (عوالم مادی و تقدیر) در حال خشم و شورشم. و از (گرفتن) کلاه زرین (منزلت و مقام) از چرخ (روزگار)، در ننگ و عار هستم (چنین مقامی را نمی‌پذیرم).

بی‌خویشی از خود و ماهیت عشق (بیت ۳ و ۴)

مولانا به مقام فنای خود و حقیقت عشق اشاره می‌کند: “گر خویش منی یارا می بین که چه بی‌خویشم / ز اسرار چه می پرسی چون شهره و اظهارم“. ای یار! اگر خویشاوند (نزدیک) من هستی، ببین که چقدر بی‌خویش (از خود بی‌خود و فانی) هستم. (پس) از اسرار (پنهان) چه می‌پرسی، وقتی که من خود (در عشق) شهره و آشکار هستم (حالم آشکار است و نیازی به پنهان‌کاری نیست).

“جز خون دل عاشق آن شیر نیاشامد / من زاده آن شیرم دلجویم و خون خوارم“. آن شیر (معشوق الهی) جز خون دل عاشق (رنج و فداکاری عاشقانه) را نمی‌نوشد. من زاده‌ی آن شیر هستم (از جوهره‌ی عشق او برخاسته‌ام)، هم دلجوی (مهربان و نوازشگر) هستم و هم (همانند معشوق) خون‌خوار (مُهین و غالب بر هر چیزی) هستم.

رنجوری از فاتحه و دار حلاج (بیت ۵ و ۶)

مولانا به بیماری از قیدهای ظاهری و مقام حلاج اشاره می‌کند: “رنجورم و می دانی هم فاتحه می خوانی / ای دوست نمی‌بینی کز فاتحه بیمارم“. (ای طبیب یا ای مدعی!) من (از این رنج عشق) بیمارم و تو (به گمان شفا) برایم فاتحه می‌خوانی (دعای خیر می‌کنی). ای دوست! نمی‌بینی که من از (همین) فاتحه (یعنی از این دعاهای ظاهری و رسوم خشک)، بیمار هستم (و شفا نمی‌یابم)؟

“حلاج اشارت گو از خلق به دار آمد / وز تندی اسرارم حلاج زند دارم“. حلاج (منصور حلاج، عارف شهیری که دعوی اناالحق کرد) که از اسرار (الهی) اشاره‌گر بود، از سوی خلق (مردم ظاهر بین) به پای دار رفت. و از شدت و تندی اسرار (عشق) من، (گویا خود) حلاج را بر دار زده‌ام (یعنی مقام من در عشق چنان والاست که حتی حلاج نیز در برابر آن ناچیز است).

انکار ظاهر و نفی هر قها (بیت ۷ و ۸)

مولانا به نفی اقرار ظاهری و بی‌نیازی از منکران شمس تبریزی اشاره می‌کند: “اقرار مکن خواجه من با تو نمی‌گویم / من مرده نمی‌شویم من خاره نمی‌خارم“. ای خواجه (مخاطب)! اقرار (ظاهری به کلام من) نکن؛ من (این سخنان را) با تو (برای فهم ظاهری) نمی‌گویم. من (مانند مرده‌ای نیستم که نیاز به) شست‌وشو داشته باشم؛ من (مانند زمینی نیستم که) با خار (باید) خاریده شوم (یعنی از پاکی و بی‌عیبی نیازی به تطهیر و اصلاح ظاهری ندارم).

“ای منکر مخدومی شمس الحق تبریزی / ز اقرار چو تو کوری بیزارم و بیزارم“. ای منکر و نریابنده‌ی مخدوم و پیرم، شمس‌الحق تبریزی! از اقرار (و تصدیق) کسانی چون تو که (از دیدن حقیقت) کور هستید، بیزار و رویگردانم. (نهایت تعصب و پافشاری مولانا بر حقانیت شمس تبریزی و طریق او).

این غزل با زبانی تند و پرشور، به مقام والای عشق و نقد ظاهرپرستی در نگاه مولانا می‌پردازد و ارادت بی‌حد او به شمس تبریزی را نشان می‌دهد.