تفسیر غزل شماره ۱۴۲۰ دیوان شمس مولانا

این غزل کوتاه مولانا، بیانگر نگاه توحیدی و عرفانی به هستی و فنای آن است. مولانا با خطاب به انسان (یا دل)، او را به رهایی از غم از دست دادن‌های مادی دعوت می‌کند، چرا که منبع حقیقی سود و بقا خود او (یا خداوند) است. غزل با تصویرسازی از فنای عالم همچون شبنم از دریا، بر وابستگی مطلق هستی به حق تأکید دارد و در نهایت، قدرت لایزال خود (مولانا به عنوان جلوه‌ای از حق) را در یافتن گمشدگان عالم به تصویر می‌کشد.

رهایی از غم و منبع جود (بیت ۱)

غزل با دعوت به رهایی از غم و امید به منبع خیر آغاز می‌شود: “اگر شد سود و سرمایه چه غمگینی چو من هستم / برآور سر ز جود من که لاتأسوا نمودستم“. (ای انسان!) اگر سود و سرمایه‌ات از دست رفت، چرا غمگینی، وقتی که من (منبع اصلی هستی و خیر) هستم؟ (سر برآور و) از سخاوت و بخشش من بهره‌مند شو، زیرا من “لاتأسوا” (ناامید نشوید) را آشکار کرده‌ام (یا تجلی‌بخش آیه‌ی ناامید نشوید هستم). (اشاره به آیه‌ی قرآن: “قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ” – بگو ای بندگان من که بر خود اسراف کرده‌اید، از رحمت خدا ناامید نشوید.)

فنای عالم و بقای حق (بیت ۲)

مولانا به فنای عالم در برابر عظمت حق اشاره می‌کند: “اگر فانی شود عالم ز دریایی بود شبنم / گر افتاده‌ست او از خود نیفتاده‌ست از دستم“. اگر عالم فانی شود، (این فنا) تنها مانند شبنمی است که از دریا (دریافنا شده باشد، یعنی نسبت به عظمت دریا بسیار ناچیز است). اگر (عالم) از خود (وجود ظاهری و مستقل خود) افتاده است، (اما) از دست من (حقیقت مطلق و منبع هستی) نیفتاده است (بلکه در دست قدرت من است).

جهان، دریا و صیاد بی‌شست (بیت ۳)

غزل با بیان احاطه‌ی حق بر عالم و قدرت او در یافتن گمشدگان پایان می‌یابد: “جهان ماهی عدم دریا درون ماهی این غوغا / کنم صیدش اگر گم شد که من صیاد بی‌شستم“. جهان مانند ماهی است و عدم (نیستی) دریاست که این غوغا و هیاهو (هستی ظاهری) در دل آن ماهی (جهان) قرار دارد. (اما) اگر (این جهان) گم شود، آن را صید می‌کنم، زیرا من صیادی هستم که (بدون نیاز به ابزار مادی صید) بی‌شست (بدون نخ و قلاب صید) هستم (با قدرت لایزال خود صید می‌کنم).