تفسیر غزل شماره ۱۴۲ دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۱۴۲ از دیوان شمس مولانا با مطلع «دولتی همسایه شد همسایگان را الصلا / زین سپس باخود نماند بوالعلی و بوالعلا»، غزلی است در بیان نزدیکی و حضور دولت (سعادت، اقبال یا تجلی حق) و دعوت همگان به سوی آن، با تأکید بر تحولی که این حضور در جان‌ها ایجاد می‌کند.

مولانا در ابتدای غزل، مژده نزدیکی “دولت” را می‌دهد و همسایگان (سالکان، طالبان، یا هر کسی که در نزدیکی این دولت قرار گیرد) را به “الصلا” (دعوت، فراخوان) می‌خواند: «دولتی همسایه شد همسایگان را الصلا / زین سپس باخود نماند بوالعلی و بوالعلا». این دولت الهی چنان نزدیک شده است که دیگر جایی برای منیّت و خودبینی (“بوالعلی و بوالعلا” که نمادی از ادعا و تظاهر به بزرگی هستند) باقی نمی‌ماند. این دعوت به رهایی از خود و پیوستن به جمع صاحب‌دلان است.

به طلوع حقیقت از درون جان اشاره می‌کند: «عاقبت از مشرق جان تیغ زد چون آفتاب / آن که جان می‌جست او را در خلا و در ملا». آن حقیقتی (معشوق یا نور الهی) که انسان در پنهان و آشکار (در خلا و در ملا) در جستجوی آن بود، سرانجام مانند آفتاب از مشرق جان طلوع کرد و با “تیغ” (نور، جلوه یا شمشیر عشق) خود حجاب‌ها را درید.

آنچه از دور آتش به نظر می‌رسد، از نزدیک نور است: «آن ز دور آتش نماید چون روی نوری بود / همچنان که آتش موسی برای ابتلا». آن تجلی الهی که از دور برای ناظر غافل مانند آتش (مایه ترس یا هلاکت) به نظر می‌آید، وقتی به سوی آن روی آوری، نوری حیات‌بخش و هدایت‌گر است. همان‌گونه که آتشی که موسی (ع) از دور دید، برای آزمایش و هدایت او بود. این بیانگر این است که حقیقت در نگاه سطحی ترسناک و در نگاه عمیق رحمت است.

دعوت پروانه‌وار عاشقان به سوی این آتش: «الصلا پروانه جانان قصدِ آن آتش کنید / چون بلی گفتید اول درروید اندر بلا». ای عاشقان که مانند پروانه بی‌پروا هستید، به سوی آن آتش (آتش عشق و تجلی الهی) قصد کنید. هنگامی که در ابتدا “بلی” (بله، اشاره به پاسخ مثبت به پیمان الست با خداوند) گفتید، اکنون باید در راه رسیدن به این آتش، در “بلا” (سختی و امتحان) وارد شوید و آن را بپذیرید.

مقام عاشق در میان آتش عشق، مانند سمندر است: «چون سمندر در میان آتشش باشد مقام / هر که دارد در دل و جان این چنین شوق و ولا». هر کس که در دل و جان خود چنین “شوق و ولا” (اشتیاق و محبت) نسبت به معشوق دارد، مقام و جایگاهش در میان آتش عشق است، مانند سمندر که در آتش زندگی می‌کند و از آن آسیب نمی‌بیند. این بیانگر مقام والای عاشقان است که سختی‌ها و سوز عشق برایشان عین راحتی و بقاست.

به طور کلی، غزل ۱۴۲ مولانا غزلی است در دعوت به سوی تجلی الهی که اکنون نزدیک شده است. این غزل بر لزوم رهایی از خودبینی، بیداری از غفلت، ورود شجاعانه در راه عشق و امتحان، و مقام بلند کسانی که با اشتیاق در این مسیر گام برمی‌دارند، تأکید دارد. مولانا با استفاده از نمادهای دولت، آفتاب، آتش موسی، پروانه، و سمندر، حال و سلوک عاشق در مسیر وصال را به زیبایی به تصویر کشیده است.