تفسیر غزل شماره ۱۴۰۳ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر اراده‌ی قاطع و شورانگیز عاشق برای تسلیم کامل در برابر عشق الهی و رسیدن به وصال است. مولانا با تکرار “آمده‌ام”، بر قصد و عزم راسخ خود تأکید می‌کند و بی‌باکی خود را در مواجهه با معشوق نشان می‌دهد. او هدف از حضور خود را نه کسب مادیات، بلکه کسب معرفت و رسیدن به حقیقت می‌داند. غزل سرشار از پارادوکس‌ها و بیان مقام فنای عاشق در معشوق است که در نهایت، به پاسخ به دعوت باده‌ی عشق و تسلیم در برابر آن می‌رسد.

تسلیم و ایثار در راه عشق (بیت ۱ و ۲)

غزل با بیان هدف و عزم عاشق در راه عشق آغاز می‌شود: “آمده‌ام که سر نهم عشق تو را به سر برم / ور تو بگوییم که نی، نی شکنم شکر برم“. آمده‌ام تا در برابر عشق تو (ای معشوق) تسلیم شوم و سر بگذارم و عشق تو را به کمال رسانم (به سر برم). و اگر تو بگویی “نه” (من را نمی‌پذیری)، من (ساز) نی را می‌شکنم (نوا را قطع می‌کنم) و شکر می‌برم (شیرینی و لذت وصال را از تو می‌گیرم یا به شکرانه این حال را می‌پذیرم). (اشاره به اراده‌ی قوی و همه‌ی هستی را فدا کردن).

“آمده‌ام چو عقل و جان از همه دیده‌ها نهان / تا سوی جان و دیدگان مشعله نظر برم“. آمده‌ام مانند عقل و جان که از دیده‌ها پنهان هستند، (پنهان و بی‌نام و نشان) به سوی عالم جان و دیدگان (بصیرت) نور و روشنایی (مشعله نظر) ببرم. (اشاره به نفوذ درونی و تأثیرگذاری بر باطن‌ها).

طلب معرفت و بی‌نیازی از دنیا (بیت ۳ و ۴)

مولانا هدف اصلی خود را بیان می‌کند: “آمده‌ام که ره زنم بر سر گنج شه زنم / آمده‌ام که زر برم زر نبرم خبر برم“. آمده‌ام تا راهزن (نقب‌زن و راه‌یاب) شوم و بر سر گنج پادشاه (معرفت الهی) نقب بزنم. آمده‌ام تا زر (مال دنیا) ببرم، اما در حقیقت زر نمی‌برم، بلکه خبر و آگاهی (معرفت) می‌برم. (اشاره به اینکه هدف کسب معرفت است، نه مادیات).

“گر شکند دل مرا جان بدهم به دل شکن / گر ز سرم کله برد من ز میان کمر برم“. اگر (معشوق) دل مرا بشکند، جانم را به آن دل‌شکن می‌دهم. اگر از سرم کلاه (عزت و مقام) را بردارد، من از میانه‌ی کمرش (از آغوش و حضورش) بهره می‌برم. (بیان تسلیم و عدم مقاومت در برابر بلا و قهر معشوق و تمرکز بر وصال).

غرق در معشوق و بی‌اختیاری (بیت ۵ و ۶)

مولانا به حضور فراگیر معشوق و ناتوانی عاشق از دوری اشاره می‌کند: “اوست نشسته در نظر من به کجا نظر کنم / اوست گرفته شهر دل من به کجا سفر برم“. او (معشوق) در هر نگاه و در تمام آنچه می‌بینم، حاضر است؛ پس من به کجا نگاه کنم (که او نباشد)؟ او شهر دل مرا گرفته و تسخیر کرده است؛ من به کجا می‌توانم سفر کنم (که از قلمرو او خارج شوم)؟

“آنک ز زخم تیر او کوه شکاف می‌کند / پیش گشاد تیر او وای اگر سپر برم“. آن کسی (معشوق) که از زخم تیرش (اراده و قدرت او) کوه را می‌شکافد، وای بر من اگر در برابر رها کردن تیر او، سپر بگیرم (مقاومت کنم). (اشاره به قدرت بی‌حد معشوق و لزوم تسلیم کامل).

تابش معشوق و پذیرش عاشق (بیت ۷ و ۸)

مولانا به تأثیر معشوق بر وجود عاشق اشاره می‌کند: “گفتم آفتاب را گر ببری تو تاب خود / تاب تو را چو تب کند گفت بلی اگر برم“. به آفتاب (معشوق) گفتم: “اگر تو (از پیش من) نور و تابش خود را ببری (محجوب شوی)،” (نور) تو وجود مرا مانند تب (گرم و بی‌قرار) می‌کند. (معشوق) گفت: “بله، (تو را اینگونه) می‌برم (و اینچنین می‌کنم).”

“آنک ز تاب روی او نور، صفا به دل کشد / و آنک ز جوی حسن او آب سوی جگر برم“. آن کسی (منِ عاشق) که از تابش روی او (معشوق) نور و صفا به دل خود جذب می‌کند، و آن کسی که از جویبار زیبایی او (معشوق) آب (حیات و معرفت) را به جگر (وجود تشنه) خود می‌برد.

فنا در خیال و رقابت با قمر (بیت ۹)

مولانا به عمق شیفتگی خود اشاره می‌کند: “در هوس خیال او همچو خیال گشته‌ام / وز سر رشک نام او نام رخ قمر برم“. در اشتیاق و خیال او (معشوق)، خود مانند خیال شده‌ام (بی‌شکل و بی‌هویت در خود). و از سر حسادت و رشک به نام او (زیبایی او)، نام روی ماه (قمر) را نیز با خودم (برای زیبایی و جلوه) می‌برم. (یعنی زیبایی ماه هم از اوست).

پاسخ به باده عشق (بیت ۱۰)

غزل با اشاره به پاسخ عاشق به دعوت باده‌ی عشق پایان می‌یابد: “این غزلم جواب آن باده که داشت پیش من / گفت بخور نمی‌خوری پیش کسی دگر برم“. این غزل من، پاسخ آن باده (شراب عشق) است که معشوق پیش من گذاشته بود، و گفت: “بنوش! اگر نمی‌نوشی، پیش کس دیگری می‌برم.” (مولانا با سرودن این غزل، نشان می‌دهد که دعوت باده را پذیرفته و غرق در آن شده است).