تفسیر غزل شماره ۱۳۷۸ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانی از تأثیر عمیق معشوق بر وجود عاشق و یادگیری حقایق هستی از اوست. مولانا با استعاره‌های آسمانی و زمینی، نشان می‌دهد که هرچه در هستی از زیبایی، حرکت، و کمال هست، نشأت گرفته از معشوق و فیض اوست. او خود را شاگرد مکتب عشق می‌داند که از معشوق، بی‌رنگی، بی‌بویی، و ایثار جان را آموخته است. در نهایت، غزل با تأکید بر رهایی از قید مکان و جهت‌گیری به سوی لامکان به پایان می‌رسد.

رقص آسمانی و ریشه‌یابی از معشوق (بیت ۱ و ۲)

غزل با بیان تأثیر معشوق بر عالم آغاز می‌شود: “ای آسمان این چرخ من زان ماه رو آموختم / خورشید او را ذره‌ام این رقص از او آموختم“. ای آسمان، این چرخش و حرکت من (همچون فلک)، از آن معشوق ماه‌رو (زیبا) آموخته‌ام. من ذره‌ای ناچیز در برابر خورشید وجود او هستم، و این رقص (شوریدگی و حرکت عاشقانه) را از او آموخته‌ام.

“ای مه نقاب روی او ای آب جان در جوی او / بر رو دویدن سوی او زان آب جو آموختم“. ای ماه، تو تنها نقابی بر روی (جمال) او هستی؛ ای آب، تو جان مایه‌ی جاری در جوی (وجود) او هستی. (من) دویدن و شتابان رفتن به سوی او را از آن آب جوی (که همواره به سوی مقصد می‌رود) آموخته‌ام.

بوی نافه و شکار آهوی هو (بیت ۳ و ۴)

مولانا به منشأ آگاهی و حکمت خود اشاره می‌کند: “گلشن همی‌گوید مرا کاین نافه چون دزدیده‌ای / من شیری و نافه بری ز آهوی هو آموختم“. گلستان (جهان طبیعت) به من می‌گوید که: “تو این بوی خوش (نافه معرفت) را چگونه دزدیده‌ای؟” من (که مانند) شیری (قوی و قدرتمندم) و حامل نافه (حکمت و معرفت) هستم، این هنر را از آهوی “هو” (اشاره به وجود مطلق و غیب‌دان) آموخته‌ام.

“از باغ و از عرجون او وز طره میگون او / اینک رسن بازی خوش همچون کدو آموختم“. از باغ (وجود) و از شاخه خوش‌خرم او، و از گیسوان میگون (زیبای) او، اینک رسن‌بازی (مهارت و چالاکی) خوشایند را مانند کدو (که در هوا معلق می‌ماند) آموخته‌ام. (اشاره به رسیدن به رهایی و معلق ماندن در عشق).

نقش‌بندی بی‌رنگ و بو (بیت ۵ و ۶)

مولانا به بصیرت معنوی و ایثار جان اشاره می‌کند: “از نقش‌های این جهان هم چشم بستم هم دهان / تا نقش بندی عجب بی‌رنگ و بو آموختم“. از نقش‌ها و جلوه‌های (فانی) این جهان، هم چشم پوشیدم و هم دهان بستم (سکوت کردم). تا (از معشوق) نقش‌بندی عجیب و بی‌رنگ و بو (هنر آفرینش بدون صورت ظاهری، هنر عالم معنا) را آموختم.

“دیدم گشاد داد او وان جود و آن ایجاد او / من دادن جان دم به دم زان دادخو آموختم“. گشاده‌دستی او در بخشش، و آن جود و آفرینش او را دیدم. من (هنر) جان دادن (ایثار) را لحظه به لحظه از آن صاحب‌بخشندگی (معشوق) آموختم.

رهایی از جهت و سیر در بی‌سو (بیت ۷)

غزل با تأکید بر فراتر رفتن از حدود مادی پایان می‌یابد: “در خواب بی‌سو می روی در کوی بی‌کو می روی / شش سو مرو وز سو مگو چون غیر سو آموختم“. تو (ای سالک) در خواب (در عالم غیب) بی‌جهت و بی‌حد و مرز حرکت می‌کنی، در کوچه‌ای که کجایی (بی‌کجا) نیست، می‌روی. پس به شش جهت (جهت‌های مکانی) نرو و از جهت سخن مگو، زیرا من (از معشوق) راه بی‌جهتی را آموخته‌ام.