تفسیر غزل شماره ۱۳۷۳ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، تضرعی پرشور و بی‌پروا به معشوق (که در اینجا در نقش “طبیب عاشقان” ظاهر می‌شود) است. مولانا با زبان حال و شیفتگی، از معشوق می‌خواهد که به او نزدیک شود تا او بتواند با تمام وجودش به مقام قرب الهی برسد. او بر دیوانگی روزافزون خود در عشق، بی‌نیازی از گواهی ظاهری، و بی‌تابی از فراق تأکید می‌کند. غزل در نهایت به قدرت دگرگون‌کننده عشق اشاره دارد که عاشق را از موجودی خاکی به مقامی آسمانی می‌رساند و او را تجلی‌گاه صفات گوناگون معشوق می‌سازد.

طبیب عاشقان و مقام قرب (بیت ۱ و ۲)

غزل با درخواستی صمیمانه آغاز می‌شود: “هان ای طبیب عاشقان دستی فروکش بر برم / تا بخت و رخت و تخت خود بر عرش و کرسی بر برم“. ای طبیب و شفادهنده عاشقان، دستی بر سینه من بکش (مرا نوازش کن)، تا من بخت و لباس و جایگاه خود را (همه وجودم را) به عرش و کرسی (اوج قرب الهی) ببرم. (اشاره به رسیدن به مقام فنا و بقا).

“بر گردن و بر دست من بربند آن زنجیر را / افسون مخوان ز افسون تو هر روز دیوانه ترم“. آن زنجیر (زنجیر عشق و جنون) را بر گردن و دستان من ببند! دیگر افسون و تعویذ نخوان، زیرا از افسون تو (تأثیر کلام یا وجودت) هر روز دیوانه‌تر می‌شوم. (اشاره به شوریدگی روزافزون در عشق).

گواهی دل و طلب محضر قاضی عشق (بیت ۳ و ۴)

مولانا به بی‌نیازی از گواه ظاهری اشاره می‌کند: “خواهم که بدهم گنج زر تا آن گواه دل بود / گرچه گواهی می‌دهد رخسارهٔ همچون زرم“. می‌خواهم گنجی از طلا بدهم تا گواه و نشانه دلدادگی‌ام باشد، اگرچه رخساره‌ام که مانند طلا (زرد و نحیف) شده، خود گواهی می‌دهد. (اشاره به تأثیر عشق بر ظاهر عاشق).

“ور تو گواهان مرا رد می کنی ای پرجفا / ای قاضی شیرین قضا باری فروخوان محضرم“. و اگر تو، ای معشوق پرجفا (اما مهربان)، گواهان مرا (رخساره زرد و گنج زر) رد می‌کنی، ای قاضی که حکم‌هایت شیرین (دلپذیر) است، حداقل مرا به محضر خود فرا بخوان. (اشاره به میل به محاکمه در دادگاه عشق).

بی‌تابی دل و سرگشتگی جان (بیت ۵ و ۶)

مولانا به بی‌قراری خود از فراق اشاره می‌کند: “بی‌لطف و دلداری تو یا رب چه می لرزد دلم / در شوق خاک پای تو یا رب چه می گردد سرم“. بدون لطف و دلداری تو، یا رب، دلم چگونه می‌لرزد! در اشتیاق خاک پای تو، یا رب، سرم چگونه می‌گردد و بی‌قرار می‌شود!

“پیشم نشین پیشم نشان ای جان جان جان جان / پر کن دلم گر کشتیم بیخم ببر گر لنگرم“. نزد من بنشین و مرا به حضور خود بنشان، ای جانِ جان‌ها! دلم را پر از عشق کن، حتی اگر مرا بکشتی؛ ریشه‌ام را قطع کن، حتی اگر مانع و لنگر (ثبات) باشم. (اشاره به پذیرش هرگونه فنا در راه وصال).

کوره عشق و نفس آهنگران (بیت ۷ و ۸)

مولانا به تأثیر متقابل عاشق و معشوق در عشق اشاره می‌کند: “گه در طواف آتشم گه در شکاف آتشم / باد آهن دل سرخ رو از دمگه آهنگرم“. گاهی در حال طواف آتش (گرد عشق) هستم و گاهی در دل و شکاف آتش (عشق) جای دارم. باد (نفس) آهنگر، دل آهنین مرا سرخ‌رو و شعله‌ور می‌کند. (اشاره به سوز و گداز عاشق در کوره عشق).

“هر روز نو جامی دهد تسکین و آرامی دهد / هر روز پیغامی دهد این عشق چون پیغامبرم“. این عشق، هر روز جامی تازه (از باده معرفت) به من می‌دهد، تسکین و آرامش می‌بخشد. هر روز پیامی (الهام) به من می‌دهد، مانند پیامبری برای من است.

سایه عشق و مقام سلطانی (بیت ۹ و ۱۰)

مولانا به مقام والای عاشق در پرتو عشق اشاره می‌کند: “در سایه‌ات تا آمدم چون آفتابم بر فلک / تا عشق را بنده شدم خاقان و سلطان سنجرم“. از زمانی که در سایه تو (معشوق) آمدم، مانند آفتاب بر آسمان (اوج کمال) هستم. از زمانی که بنده عشق شدم، مانند خاقان و سلطان سنجر (پادشاه بزرگ) هستم. (اشاره به عزت و سلطنت معنوی حاصل از عشق).

“ای عشق آخر چند من وصف تو گویم بی‌دهن / گه بلبلم گه گلبنم گه خضرم و گه اخضرم“. ای عشق، تا کی من وصف تو را بی‌آنکه دهان (وسیله ظاهری) داشته باشم، بگویم؟ گاهی بلبل (نغمه‌سرا) تو هستم، گاهی گلزار (محل تجلی تو)، گاهی خضر (راهنما و جاودانه) و گاهی سبز و خرم (اخضر، نماد حیات و طراوت). (اشاره به تجلی صفات گوناگون معشوق در وجود عاشق).