تفسیر غزل شماره ۱۳۶۹ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوت‌نامه‌ای پرشور و پیاپی به معشوق الهی یا پیر کامل است، که در آن، مولانا با صفات انبیا، او را منجی و یاری‌رسان می‌خواند. او با تکرار واژه “تعال” (بیا)، اضطراب و نیاز خود را به حضور معشوق بیان می‌کند. مولانا بر این باور است که معشوق، یاری‌دهنده حیات، برطرف‌کننده غم‌ها و گشاینده قفل‌هاست. او حضور معشوق را نور امید در تاریکی ناامیدی می‌داند و او را تجلی صفات الهی می‌خواند که از هر فریب و آفتی نجات می‌بخشد.

ندای مدد و گشاینده قفل‌ها (بیت ۱ و ۲)

غزل با درخواست از معشوق آغاز می‌شود: “تعال یا مدد العیش و السرور تعال / تعال یا فرج الهم فاتح الاقفال“. (عربی: بیا ای مدد و یاری زندگی و شادی، بیا! / بیا ای گشایش‌دهنده غم و بازکننده قفل‌ها، بیا!). در این بیت، معشوق منبع حیات، شادی و رفع مشکلات خوانده می‌شود. او نه تنها غم‌ها را می‌زداید، بلکه قفل‌های بسته را نیز می‌گشاید.

“لقاء وجهک فی الهم فالق الاصباح / سقا جودک فی الفقر منتهی الاقبال“. (عربی: دیدار روی تو در غم و اندوه، شکافنده صبح است / آبروی جود تو در فقر، نهایت اقبال است). مولانا در اینجا به قدرت دگرگون‌کننده معشوق اشاره می‌کند. دیدن روی او در اوج غم، مانند شکافتن تاریکی شب و دمیدن صبح امید است. و جود و کرم او در نهایت فقر، نهایت خوش‌بختی و سعادت را به ارمغان می‌آورد.

معشوق همچون عیسی و داوود (بیت ۳ و ۴)

مولانا با تشبیه معشوق به انبیا، قدرت او را بیان می‌کند: “تعال انک عیسی فاحی موتانا / تعال و ادفع عنا خدیعه الدجال“. (عربی: بیا که تو عیسی هستی، پس مردگان ما را زنده کن / بیا و فریب دجال را از ما دور کن). تشبیه به عیسی (ع) به معنای زنده کردن مردگان است که کنایه از حیات بخشیدن به دل‌های مرده از غم یا غفلت است. دفع دجال نیز به معنای نجات از گمراهی و فریب‌های دنیوی است.

“تعال انک داوود فاتخذ زردا / تصون مهجتنا من اصابه الانصال“. (عربی: بیا که تو داوود هستی، پس زره بساز / تا جان‌های ما را از آسیب نیزه‌ها حفظ کنی). تشبیه به داوود (ع) که در قرآن به ساختن زره‌های محکم مشهور است، به معنای محافظت و ایمن‌سازی جان‌ها از آسیب‌ها و حملات (معنوی) است.

معشوق همچون موسی و نوح (بیت ۵ و ۶)

تشبیه‌های نبوی ادامه می‌یابد: “تعال انک موسی تشق بحر ردی / لکی تغرق فرعون سییء الافعال“. (عربی: بیا که تو موسی هستی، دریای هلاکت را بشکاف / تا فرعون بدکردار را غرق کنی). تشبیه به موسی (ع) و شکافتن دریا، کنایه از غلبه بر مشکلات و موانع بزرگ و نابودی نفس اماره (فرعون) است.

“تعال انک نوح و نحن فی الطوفان / اما سفینه نوح تعد للاهوال“. (عربی: بیا که تو نوح هستی و ما در طوفان هستیم / آیا کشتی نوح برای دفع هراس‌ها آماده نشده است؟). تشبیه به نوح (ع) و طوفان، کنایه از نجات از بلاها و آشوب‌های دنیوی است و معشوق به مثابه کشتی نجاتی است که در برابر سختی‌ها پناه می‌دهد.

تجلی صفات الهی و بی‌مانندی (بیت ۷ و ۸)

مولانا به فراتر بودن معشوق از حد تصور اشاره می‌کند: “فهم صفاتک لکن تصورت بشرا / فکم لفضلک امثالهم بلا امثال“. (عربی: این‌ها صفات توست، اما تو به صورت انسان (یا فراتر از تصور) تصویر شدی / پس چقدر برای فضل و احسان تو (افرادی) مانند ایشان (انبیا) هستند که بی‌مثل و مانندند!). این بیت بیان می‌کند که این قدرت‌ها و ویژگی‌ها، در واقع صفات معشوق هستند که در قالب بشر (انبیا) تجلی یافته‌اند. و فضایل معشوق آنقدر بی‌شمارند که امثال انبیا نیز در برابر عظمت او ناچیز و بی‌مثل‌اند.

“یحیل طالب دنیا وجودک الاعلی / و فی وجودک دنیاه باطل و محال“. (عربی: دنیاطلب، وجود والای تو را محال می‌شمارد / در حالی که در (پرتو) وجود تو، دنیای او باطل و بی‌ارزش است). این بیت به تفاوت نگاه دنیاپرستان و عارفان اشاره دارد. دنیاطلب، وجود معشوق را که والاترین حقیقت است، باور نمی‌کند. اما در حقیقت، با بودن و حضور معشوق، همه تعلقات دنیوی بی‌ارزش و پوچ می‌شوند.