تفسیر غزل شماره ۱۳۶۷ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانی از ماهیت عشق الهی و تأثیرات آن بر دل عاشق است. مولانا عشق را دام و راهنما می‌خواند که دل‌ها را بی‌صدا به سوی خود می‌کشد. او بر کوتاهی دوران وصال و بلندی دوران هجران تأکید می‌کند و از معشوق می‌خواهد که جام عشق را بی‌پروا و آشکارا به دستش دهد، زیرا عاشق از فنا در این راه نمی‌ترسد.

دام عشق و راهنمای دل (بیت ۱)

غزل با توصیف عشق آغاز می‌شود: “رشاء العشق حبیبی لشرود و مضل / کل قلب لهواه وجد الصبر یصل“. (عربی: دام عشق، ای محبوب من، برای کسی که گمراه و گم‌شده است، (راهنما) است / هر دلی که به عشق او (معشوق) مبتلا شد، صبر را یافت و به او رسید). “رشاء” به معنای طناب یا دام است. در اینجا، عشق مانند یک دام است که افراد سرگردان را به سوی خود می‌کشد. اما این دام، برخلاف دام‌های معمول، “مضل” (راهنما) است، یعنی راه را به سوی مقصد نشان می‌دهد. هر دلی که به هوای این عشق افتاد، در نهایت صبر پیدا می‌کند و از طریق آن صبر، به معشوق وصل می‌شود.

کوتاه و بلند (بیت ۲)

مولانا به مقایسه زمان وصال و هجران می‌پردازد: “سنه الوصل قصیر عجل معتجل / سنه الهجر طویل و مدید و ممل“. (عربی: سال وصال (دوران وصال) کوتاه است، زودگذر و شتابان / سال هجران (دوران دوری) طولانی است، کشدار و ملال‌آور). این بیت بیانگر اشتیاق عاشق برای وصال و بی‌تابی او از دوری معشوق است. زمان وصال در نظر عاشق، هرچند به ظاهر طولانی باشد، اما به سرعت می‌گذرد و لحظات آن مغتنم است. در مقابل، زمان هجران، هرچند کوتاه، اما به نظر عاشق طولانی و ملال‌آور می‌آید.

ساقی و جام عشق (بیت ۳)

مولانا از معشوق می‌خواهد که جام عشق را پر کند: “یملاء الکاس حبیبی و طبیبی و تذر / فعلن مفتعلن او فعلاتن و فعل“. (عربی: محبوب و طبیب من، جام را پر می‌کند و رها می‌سازد / (به وزن) فَعَلُن مفتعلن، یا فعلاتن و فعل). اینجا مولانا از ساقی (محبوب/طبیب) می‌خواهد که جام را پر کند. سپس با اشاره به اوزان عروضی (فعلن مفتعلن، فعلاتن و فعل)، طنزی شاعرانه ایجاد می‌کند و می‌گوید که پر کردن جام و رها کردن آن (نوشیدن پیاپی) به حدی شورانگیز است که اوزان شعری را هم تحت تأثیر قرار می‌دهد و خود به وزن شعری تبدیل می‌شود. این بیانگر فراگیری و شادابی ناشی از باده عشق است.

بی‌باکی عاشق (بیت ۴)

مولانا به بی‌باکی عاشق در راه عشق اشاره می‌کند: “ناول الکاس نهارا و جهارا و قحا / لا یخاف رهقا من به محیاک قتل“. (عربی: جام را آشکارا، بی‌پروا و با جسارت (وقاحت) در روز به دست بده / کسی که با روی تو کشته شد، از خستگی و گرفتاری (رهق) نمی‌ترسد). عاشق از معشوق می‌خواهد که بی‌هیچ ترسی و در ملأعام جام عشق را به او دهد. کسی که به خاطر جمال معشوق (محیاک)، در راه عشق فنا شده (کشته شد)، دیگر از هیچ سختی و زحمت (رهق) نمی‌ترسد، زیرا به کمال رسیده و از خود رها گشته است.