تفسیر غزل شماره ۱۳۶۶ دیوان شمس مولانا

این غزل کوتاه مولانا، ستایشی از زیبایی بی‌نظیر معشوق (بدیع الحسن) و تأثیر شورانگیز عشق اوست. مولانا با تکرار و آهنگین کردن واژه‌ها، حالتی از مستی و بی‌خودی را به خواننده منتقل می‌کند. او بر این باور است که عشق معشوق، عقل را از جای برمی‌کند و همه چیز از جانب او، نیکو و گواراست. در نهایت، همه این زیبایی‌ها و تأثیرات را به “سحر حلال” معشوق نسبت می‌دهد.

ای بدیع‌الحسن و زلزله عشق (بیت ۱)

غزل با خطاب به معشوق و بیان تأثیر او آغاز می‌شود: “یا بدیع الحسن قد اوضحت بالبلبال بال / بالهوی زلزلتنی و العقل فی الزلزال زال“. (عربی: ای آفریننده زیبایی، تو با آشفتگی و اضطراب (بلبال، بال) همه چیز را روشن ساختی / با عشق مرا به لرزه درآوردی و عقل در این زلزله از بین رفت). در اینجا، “بدیع الحسن” به زیبایی بی‌بدیل و نوظهور معشوق اشاره دارد که با شور و بلبال خود (هم آشفتگی و هم رقصان شدن)، همه چیز را آشکار می‌کند. تأکید بر “زلزله” عشق و “زوال” عقل، بیانگر فنای عقل جزئی در برابر عظمت عشق الهی است.

بازگشت به طور و طلب آب زلال (بیت ۲)

مولانا به رجوع عاشق به سوی معشوق و طلب فیض از او اشاره می‌کند: “قد رجعنا قد رجعنا جانبا من طورکم / انظرونا انظرونا نستقی الماء الزلال“. (عربی: ما بازگشتیم، بازگشتیم به سمت (تجلی) کوه شما (طور، اشاره به کوه طور سینا و تجلی الهی بر موسی) / به ما بنگرید، به ما بنگرید تا آب زلال (حیات‌بخش) را برگیریم). تکرار “قد رجعنا” و “انظرونا” حس فوریت و تضرع را می‌رساند. “جانب طور” کنایه از حریم قرب و تجلی‌گاه معشوق است و “آب زلال” نماد فیض، معرفت و حیات معنوی است.

همه چیز نیکوست و سحر حلال (بیت ۳)

مولانا به فراگیر بودن لطف و زیبایی معشوق اشاره می‌کند: “کل شیء منکم عندی لذیذ طیب / منک طابت کل ارض ان ذا سحر حلال“. (عربی: هر چیزی که از شما می‌آید، نزد من لذیذ و پاکیزه است / از شماست که هر سرزمینی نیکو و خوش می‌شود، به راستی که این سحر حلال است). این بیت بیان می‌کند که هرچه از معشوق صادر شود، چه نیکو و چه به ظاهر رنج‌آور، برای عاشق گواراست. “منک طابت کل ارض” به تأثیر فراگیر حضور و فیض معشوق بر کل هستی اشاره دارد. در نهایت، مولانا این تأثیر شگفت‌انگیز را “سحر حلال” می‌نامد، یعنی قدرتی خارق‌العاده و مجاز که از جانب حق صورت می‌گیرد، نه از راه باطل.