تفسیر غزل شماره ۱۳۶۵ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، توصیفی از تأثیرات عمیق و شگفت‌انگیز عشق الهی (معشوق) است که در آن، مولانا با آمیختن زبان فارسی و عربی، به وجد و حال خود از این نور و زیبایی می‌پردازد. او معشوق را روشن‌کننده بزم هستی و زلزله‌انداز عقل می‌داند و بر این باور است که نور او، همه‌ی بیماری‌ها را شفا می‌دهد و خستگی‌ها را از بین می‌برد. غزل با دعوت به شب‌زنده‌داری و سحری برای یافتن مهمانی خاص به پایان می‌رسد و مژده‌ی همسایگی دولت حق و پر و بال یافتن مرغان جان را می‌دهد.

ای روشن‌کننده ماه و زلزله عشق (بیت ۱ و ۲)

غزل با خطاب به معشوق آغاز می‌شود: “یا منیر البدر قد اوضحت بالبلبال بال / بالهوی زلزلتنی و العقل فی الزلزال زال“. (عربی: ای روشن‌کننده ماه کامل، تو با آشفتگی و اضطراب (بلبال، بال) همه چیز را روشن ساختی / با عشق مرا به لرزه درآوردی و عقل در این زلزله از بین رفت).

“کم انادی انظر و نقتبس من نورکم / قد رجعنا جانبا من طور انوار الجلال“. (عربی: چقدر ندا می‌دهم: بنگر! و از نور شما بهره می‌بریم / ما گوشه‌ای از کوه نور جلال (تجلی الهی) بازگشتیم). (اشاره به بازگشت از فنا در نور حق).

نور دلنشین و دوگانگی تاثیر (بیت ۳ و ۴)

مولانا به نور معشوق و تأثیرات متضاد آن اشاره می‌کند: “من رآی نورا انیسا یملا الدنیا هوی / للسری منه جمال للعدی منه ملال“. (عربی: هر کس نوری دلنشین را ببیند که دنیا را از عشق پر می‌کند / برای دوستان از آن زیبایی است و برای دشمنان از آن ملال و دلزدگی است).

“کل امر منه حق مستحق نافذ / ینفع الامراض طرا ینجلی منه الکلال“. (عربی: هر فرمانی از او حق است، شایسته و نافذ / همه بیماری‌ها را سود می‌رساند و هر خستگی‌ای از آن برطرف می‌شود).

شاکی از قفل و شاکی از تشنگی (بیت ۵ و ۶)

مولانا به راه حل مشکلات از جانب معشوق اشاره می‌کند: “من شکا مغلاق باب فلینل مفتاحه / من شکا ضر الظما فلیستقی الماء الزلال“. (عربی: هر کس از بسته بودن دری شکایت کرد، باید کلیدش را از او بگیرد / هر کس از ضرر تشنگی شکایت کرد، باید آب زلال را از او بخواهد).

“لیس ذا اسماء صفر باطل سمیته / دعوه التحقیق حال خدعه الدنیا محال“. (عربی: این (معشوق) اسامی بی‌ارزش و باطل نیست که آن را نامیدی / دعوی تحقیق و حقیقت در (برابر) فریب دنیا، محال است). (یعنی دنیادوستی با حقیقت‌جویی سازگار نیست).

بازارهای اشتیاق و نور خورشید (بیت ۷ و ۸)

مولانا به بازارهای عشق و نور الهی اشاره می‌کند: “حبذا اسواق اشواق ربت ارباجها / حبذا نور یکون الشمس فیه کالهلال“. (عربی: چه نیکوست بازارهای اشتیاق که سودهایش را افزایش داده است! / چه نیکوست نوری که خورشید در آن مانند هلال (ناچیز) است!).

“ما علیکم لو سهرتم لیله الف الهوی / ربما تلقون ضیفا تعرفوا لیل الرحال“. (عربی: چه می‌شود بر شما اگر شبی را در عشق بیدار بمانید؟ / شاید مهمانی بیابید و شب کوچ‌کردن (به سوی حق) را بشناسید).

بیداری عاشق و بهار روح (بیت ۹ و ۱۰)

مولانا به بیداری عاشق و زیبایی‌های معشوق اشاره می‌کند: “یا محبا قم تنادم فالمحب لا ینام / یا نعوسا قم تفرج حسن ربات الحجال“. (عربی: ای عاشق، برخیز و هم‌نشین شو، زیرا عاشق نمی‌خوابد / ای خواب‌آلود، برخیز و زیبایی بانوان حجله‌نشین (اشاره به حور و پری، نماد زیبایی‌های بهشتی) را تماشا کن!).

“دولتش همسایه شد همسایگان را مژده شو / مرغ جان‌ها را ببخشد کر و فرش پر و بال“. دولتش (دولت معشوق یا حق) همسایه شد، پس به همسایگان مژده بده! (زیرا) مرغان جان‌ها را بال و پری (کر و فر) می‌بخشد.