تفسیر غزل شماره ۱۳۶۴ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی پرشور و ملتمسانه از معشوق الهی برای حضور و وصال است. مولانا با تکرار واژه “تعال” (بیا)، بر فوریت و اشتیاق خود تأکید می‌کند. او معشوق را نور دل، غایت آرزوها، عشق و معشوق، سلیمان روح، و خورشید نزدیک و دور می‌خواند. غزل با بیان تأثیر حضور و عدم حضور معشوق بر حال عاشق و تأکید بر قدرت او در گشایش دل‌ها به پایان می‌رسد.

ندای نور دل و غایت آرزوها (بیت ۱ و ۲)

غزل با دعوتی مستقیم از معشوق آغاز می‌شود: “ایها النور فی الفؤاد تعال / غایه الجد و المراد تعال“. (عربی: ای نوری که در قلب هستی، بیا! / ای نهایت جدیت و آرزو، بیا!).

“انت تدری حیاتنا بیدیک / لا تضیق علی العباد تعال“. (عربی: تو می‌دانی که زندگی ما در دستان توست / بر بندگان سخت مگیر، بیا!).

ای عشق و سلیمان هدایتگر (بیت ۳ و ۴)

مولانا به اوصاف معشوق می‌پردازد: “ایها العشق ایها المعشوق / حل عن الصد و العناد تعال“. (عربی: ای عشق، ای معشوق! / از دوری و عناد (لجبازی) دست بردار، بیا!).

“یا سلیمان ذی الهداهد لک / فتفقد بالافتقاد تعال“. (عربی: ای سلیمانی که هدهدها (رمز هدایت و کشف) از آن توست / پس با تفقد و جستجو به سراغمان بیا، بیا!). (اشاره به قدرت معشوق در کشف و هدایت).

پیشگام و سرچشمه مهر (بیت ۵ و ۶)

مولانا به پیشتازی و اصالت معشوق اشاره می‌کند: “ایها السابق الذی سبقت / منک مصدوقه الوداد تعال“. (عربی: ای پیشگامی که پیشی گرفتی / مهر و دوستی راستین از توست، بیا!).

“فمن الهجر ضجت الارواح / انجر العود یا معاد تعال“. (عربی: از هجران و دوری، ارواح به فریاد آمده‌اند / عود را (ساز) بنواز، ای معاد (سرچشمه بازگشت)، بیا!).

پوشاننده عیب و بخشنده معروف (بیت ۷ و ۸)

مولانا به بخشندگی معشوق اشاره می‌کند: “استر العیب و ابذل المعروف / هکذا عاده الجواد تعال“. (عربی: عیب‌ها را بپوشان و احسان کن / عادت بخشنده چنین است، بیا!).

“چه بود پارسی تعال بیا / یا بیا یا بده تو داد تعال“. (مولانا واژه عربی “تعال” را به فارسی ترجمه می‌کند و با آن بازی زبانی می‌کند:) چه می‌شود اگر “تعال” به فارسی “بیا” باشد؟ / یا بیا، یا (حاجت ما را) برآورده کن، بیا!

گشایش و کسادی (بیت ۹ و ۱۰)

مولانا به تأثیر حضور و عدم حضور معشوق اشاره می‌کند: “چون بیایی زهی گشاد و مراد / چون نیایی زهی کساد تعال“. هنگامی که بیایی، چه گشایش و مرادی (برآورده شدن آرزو) خواهد بود! / هنگامی که نیایی، چه کسادی (رکود و ناامیدی) خواهد بود، بیا!

“ای گشاد عرب قباد عجم / تو گشایی دلم به یاد تعال“. ای (کسی که) در عرب گشایش‌دهنده و در عجم (ایران) قباد (پادشاه بزرگ) هستی / تو دلم را با یادت می‌گشایی، بیا!

درون تعال‌گو و بود از تو (بیت ۱۱ و ۱۲)

مولانا به ارتباط عمیق وجودی اشاره می‌کند: “ای درونم تعال گویان تو / وی ز بود تو بود و باد تعال“. ای کسی که درون من (جان و دل من)، تو را “بیا” می‌گوید / و ای کسی که هستی (بود) و نیست‌شدن (باد) از توست، بیا!

“طفت فیک البلاد یا قمرا / بی‌محیطا و بالبلاد تعال“. (عربی: در سرزمین‌ها در تو گشتم، ای ماه! / بدون آنکه (تو) احاطه‌ای داشته باشی، و با سرزمین‌ها (همه جا حاضر باشی)، بیا!). (کنایه از حضور فراگیر و بی‌حد معشوق).

خورشید نزدیک و دور (بیت ۱۳)

غزل با تشبیه به خورشید پایان می‌یابد: “انت کالشمس اذ دنت و نأت / یا قریبا علی العباد تعال“. (عربی: تو مانند خورشیدی هستی که هم نزدیک می‌شود و هم دور می‌گردد / ای نزدیکی بر بندگان، بیا!). (اشاره به حضور معشوق که گاه نزدیک و مشهود است و گاه دور و غایب، اما همواره هست).