تفسیر غزل شماره ۱۳۶۳ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانی کوتاه اما پرشور از تمنای وصال و تأثیر جذب الهی است. مولانا با استفاده از کلمات ترکی و فارسی، حالتی از مستی و بی‌خودی را به تصویر می‌کشد و معشوق (شه مقبل) را سرور مستان و منبع همه تحولات می‌داند. او بر این باور است که هر تغییری در هستی، بدون وجود یک محرک و متحول‌کننده (حق تعالی) بی‌معناست.

واژگان ترکی و ندای مستی (بیت ۱ و ۲)

غزل با واژه‌های ترکی آغاز می‌شود که بیشتر جنبه آوایی و ایجاد حس مستی و شوریدگی دارند. معنای دقیق و تحت‌اللفظی این کلمات در فارسی مشخص نیست و مولانا از آنها برای ایجاد فضا و حالت استفاده کرده است. “کجکنن اغلن اودیا کلکل / یوک بلمسک دغدغ کز کل“. می‌توان آن را آواهایی برای “پچ‌پچ کن، فریاد بزن، زمزمه کن” در فضای مستی تعبیر کرد.

“ای سر مستان ای شه مقبل / مکرم و مشفق پردل و بی‌دل“. ای سرور مستی‌کنندگان! ای پادشاه اقبال‌یافته و نیک‌رو! (تو) بسیار گرامی، مهربان، پردل و بی‌دل (در عشق بی‌پروا) هستی. (خطاب به معشوق الهی یا پیر کامل).

ججکی، کم و کژی (بیت ۳ و ۴)

این ابیات نیز حاوی کلمات ترکی و معانی کنایی است: “اول ججکی کم یازده بلدک / کمیه ورما خصمنا ور کل“. (معنای احتمالی: اول آن لکنت (ججکی) را کم کن و از ما (کمیه) دور نشو، دشمن ما را دور کن). این بیت نیز بیشتر جنبه آوایی و رقص‌گونه دارد.

“سلسله بنگر گر بکشندت / جذب الهی کردت مقبل“. اگر (در این راه) زنجیرها (تعلقات) تو را به سوی خود بکشند، به آن سلسله بنگر. (اما نگران نباش) جذب و کشش الهی تو را رو به اقبال و سعادت کرده است.

تحول و محرک آن (بیت ۵)

غزل با بیانی حکیمانه از جبر و اختیار یا علت و معلول به پایان می‌رسد: “نبود این هم بی‌سر و معنی / هر متحول بی‌ز محول“. این (سلسله جذب و تحول) نیز بی‌معنی و بی‌مبدأ نیست. هر موجود متغیر و دگرگون‌شونده‌ای، بدون وجود یک تغییردهنده و محرک (معشوق یا حق تعالی) وجود ندارد. (اشاره به توحید افعالی و اینکه همه چیز در دست خداوند است).