تفسیر غزل شماره ۱۳۶۲ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، نمایشی از شور و مستی عارفانه است که در آن، شاعر با آمیختن زبان‌های فارسی، ترکی و عربی، به بیان حالات درونی خود و تحولاتی که عشق در او ایجاد کرده، می‌پردازد. او به ساقی جان پناه می‌برد تا روحش را از بندها رها کند و به وصال برسد. مولانا در این غزل، عشق را همچون صورتی زیبا، صاحب مخزن اسرار و رهاکننده از تعلقات معرفی می‌کند و با تندی به نفس اماره و کسانی که از عشق بی‌خبرند، می‌تازد. غزل با بشارت صبح وصال و بهار جان به پایان می‌رسد.

کلکل و کلمات بی‌مزه و بامزه (بیت ۱ و ۲)

غزل با واژه‌های ترکی آغاز می‌شود که نمادی از بی‌قیدی و شوریدگی است: “لجکنن اغلن هی بزه کلکل / دغدن دغدا هی کزه کلکل“. این مصرع‌ها بیشتر جنبه آوایی و ایجاد حالتی از مستی و رقص دارند. “کلکل” به معنای زمزمه و شایعه است و “لجکنن اغلن” و “دغدن دغدا” آواهایی برای بیان جنب و جوش و هیجان. می‌توان آن را این‌گونه تعبیر کرد: “زمزمه کن، غوغا کن، هی به ما زمزمه کن / از آن سو و این سو، هی به ما زمزمه کن”.

“آی بکی سنسن کن بکی سنسن / بی‌مزه کلمه بامزه کلکل“. (ترکی: آی ببین تو هستی، باش ببین تو هستی). سپس ادامه می‌دهد: “سخن بی‌مزه را با زمزمه (شور) بامزه کن”. (اشاره به دگرگون کردن کلام عادی به کلام شورانگیز عشق).

طلب رهایی و عطای گنج (بیت ۳ و ۴)

در این بخش، مولانا به عربی از معشوق طلب می‌کند: “لذ لحبی من حرکاتی / ارسل کنزا للصدقات“. (عربی: به خاطر دوستی‌ام (محبوبم)، از حرکات و احوال من لذت ببر / گنجی برای صدقه فرستادی (عطا کردی)).

“خلص روحی من هفواتی / اعتق قلبی من شبکاتی“. (عربی: روحم را از لغزش‌هایم رها کن / قلبم را از دام‌هایم آزاد کن).

مستی در جمع عاشقان (بیت ۵ و ۶)

مولانا به عالم مستی وارد می‌شود: “رفتم آن جا لنگان لنگان / شربت خوردم پنگان پنگان“. لنگان لنگان (با حالتی از مستی یا ضعف) به آنجا (محضر معشوق یا عالم عشق) رفتم / شربت (عشق) را پیاپی و جام به جام (پنگان پنگان) نوشیدم.

“دیدم آن جا قومی شنگان / گشته ز ساغر خیره و دنگان“. در آنجا گروهی شاد و پرشور دیدم / که از نوشیدن ساغر (عشق)، خیره و گیج شده بودند.

صورت عشق و بی‌خبری از آن (بیت ۷ و ۸)

مولانا به وصف عشق می‌پردازد: “صورت عشقی صاحب مخزن / شوخ جهانی رندی و رهزن“. ای عشق، تو خود صورت (تجلی) هستی، صاحب گنجینه‌های اسرار / تو شوخ عالم هستی، هم رند و هم رهزن (راهزن ظاهر، راهنمای باطن).

“آتش جان را سنگی و آهن / هر که نه عاشق ریشش برکن“. تو برای آتش جان، سنگی و آهنی (که آن را شعله‌ور می‌کنی و می‌سازی) / هر کس عاشق نیست، ریشش را بِکن (از ریشه برانداز، کنایه از نابودی یا بی‌ارزشی).

یا رحمنا و صدر صدور (بیت ۹ و ۱۰)

دوباره ابیاتی به عربی برای درخواست از معشوق می‌آید: “یا رحمونا منه صبونا / یا رهبونا عز علینا“. (عربی: یا بر ما رحمت بیاورید، یا از ما دور بمانید (ما را به حال خود بگذارید) / یا ما را بترسانید، (اما) این بر ما سخت و گران است).

“صدر صدور جاء الینا / بدر بدور بات لدینا“. (عربی: سرور سروران (صدر صدور) به سوی ما آمد / ماه تمام ما نزد ما اقامت گزید).

نکوهش نفس اماره (بیت ۱۱ و ۱۲)

مولانا به نفس سرکش می‌تازد: “دنب خری تو ای خر ملعون / نی کم گردی نی شوی افزون“. تو دُم خری، ای خر ملعون (نفس اماره) / نه کم می‌شوی (ضعیف نمی‌شوی) و نه افزون می‌شوی (کامل نمی‌شوی). (اشاره به لجاجت و تغییرناپذیری نفس).

“ای دل و جانم از کژی تو / وز فن و مکرت خسته و پرخون“. ای نفس، دل و جان من از کج‌روی تو / و از فریب‌ها و مکر تو، خسته و پر از خون شده است.

صبح وصال و بهار جان (بیت ۱۳ و ۱۴)

غزل با بشارت و امید به پایان می‌رسد: “لاح صباحی طیب حالی / جاء ربیعی هب شمالی“. (عربی: صبح من درخشید، حالم نیکو شد / بهار من آمد، باد شمال وزید).

“خصب غصنی ماء زلالی / اسکر قلبی خمر وصال“. (عربی: شاخه من از آب زلال (فیض) پربار شد / قلبم را شراب وصال مست کرد).