تفسیر غزل شماره ۱۳۶۱ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، تضرع و درخواست از معشوق الهی یا پیر کامل است، که در آن شاعر از او می‌خواهد که به فریادش برسد و غم‌هایش را برطرف کند. مولانا با آمیختن زبان فارسی و عربی، زیبایی و شور خاصی به غزل بخشیده است. او بر این باور است که تنها با پیوستن به عشق می‌توان از زوال رهایی یافت و از بار هجران خلاص شد. معشوق در این غزل، منشأ همه زیبایی‌ها و الطاف است، هم روح‌ها را به شور می‌آورد و هم غم‌ها را از دل می‌برد.

نجوای عاشقانه و دعوت به وصال (بیت ۱ و ۲)

غزل با درخواست از معشوق آغاز می‌شود: “عمرک یا واحدا فی درجات الکمال / قد نزل الهم بی یا سندی قم تعال“. (عربی: به جان تو سوگند ای یگانه‌ای که در درجات کمالی / هم و غم بر من فرود آمده است، ای تکیه‌گاه من، برخیز و بیا!).

“چند از این قیل و قال عشق پرست و ببال / تا تو بمانی چو عشق در دو جهان بی‌زوال“. تا کی این بحث و جدل عشق‌پرستی و بالیدن (به خود)؟ (این‌ها را رها کن) تا تو مانند عشق در هر دو جهان جاودانه و بی‌زوال بمانی.

ماه مجلس و خمر حلال (بیت ۳ و ۴)

مولانا به زیبایی و پاکی معشوق اشاره می‌کند: “یا فرجی مونسی یا قمر المجلس / وجهک بدر تمام ریقک خمر حلال“. (عربی: ای گشایش و همدم من، ای ماه مجلس (زیبای جمع) / چهره تو ماه تمام است و آب دهان تو شراب حلال است). (کنایه از پاکی و حیات‌بخشی کلام یا وجود معشوق).

“چند کشی بار هجر غصه و تیمار هجر / خاصه که منقار هجر کند تو را پر و بال“. تا کی بار هجران، غصه و تیمار هجران را می‌کشی؟ به خصوص که منقار هجران، پر و بال تو را می‌کند (تو را ناتوان و بی‌توان می‌کند).

بحر وفا و آفت نفس (بیت ۵ و ۶)

مولانا به ویژگی‌های معشوق و موانع سلوک اشاره می‌کند: “روحک بحر الوفا لونک لمع الصفا / عمرک لو لا التقی قلت ایا ذا الجلال“. (عربی: روح تو دریای وفاست و رنگ تو درخشش صفا / به جان تو سوگند، اگر (برایم) تقیه (پرهیز) نبود، می‌گفتم: ای صاحب جلال!). (اشاره به آنکه معشوق همان ذات جلال الهی است).

“آه ز نفس فضول آه ز ضعف عقول / آه ز یار ملول چند نماید ملال“. آه از نفس زیاده‌خواه و پرحرف! آه از ضعف عقل‌ها! آه از یاری (معشوقی) که دلگیر و خسته است! تا کی ملال و دلگیری خود را نشان دهد؟

شورانگیزی معشوق و درک غیب (بیت ۷ و ۸)

مولانا به تأثیرات معشوق بر جان‌ها اشاره می‌کند: “تطرب قلب الوری تسکرهم بالهوی / تدرک ما لا یری انت لطیف الخیال“. (عربی: تو قلب خلایق را به وجد می‌آوری و آنان را با عشق مست می‌کنی / تو آنچه را که دیده نمی‌شود درک می‌کنی، تو صاحب خیالی لطیف هستی).

“آنک همی‌خوانمش عجز نمی‌دانمش / تا که بترسانمش از ستم و از وبال“. آن کسی را که مدام می‌خوانم (معشوق)، ناتوانی (عجز) او را نمی‌دانم. تا او را از ستم و از وبال (عذاب) بترسانم. (معشوق فراتر از ترساندن و قدرت‌نمایی است).

مستی ارواح و جلسات عشق (بیت ۹ و ۱۰)

مولانا به حضور معشوق در جان‌ها اشاره می‌کند: “تدخل ارواحهم تسکر اشباحهم / تجلسهم مجلسا فیه کؤوس ثقال“. (عربی: تو وارد ارواحشان می‌شوی و جسم‌هایشان را مست می‌کنی / آنان را در مجلسی می‌نشانی که در آن جام‌های سنگین (باده سنگین) است).

“جمله سؤال و جواب زوست و منم چون رباب / می زندم او شتاب زخمه که یعنی بنال“. همه سؤال و جواب‌ها از اوست، و من مانند رباب (ساز) هستم. او با شتاب زخمه (مضراب) می‌زند و می‌گوید: “یعنی بنال” (یعنی ناله کن).

اصلاح و رفع غم و آوازهای عشق (بیت ۱۱ و ۱۲)

مولانا به قدرت معشوق در دگرگونی احوال اشاره می‌کند: “تصلح میزاننا تحسن الحاننا / تذهب احزاننا انت شدید المحال“. (عربی: تو میزان ما را اصلاح می‌کنی، لحن‌های ما را نیکو می‌گردانی / تو غم‌های ما را از بین می‌بری، تو صاحب قدرت بسیار هستی).

“یک دم آواز مات یک دم بانگ نجات / می زند آن خوش صفات بر من و بر وصف حال“. یک لحظه آواز ماتم (ناامیدی)، یک لحظه بانگ نجات و رهایی؛ آن ذات خوش‌صفات (معشوق) بر من و بر وصف حال من می‌زند. (اشاره به حالات متناقض و دگرگونی‌هایی که معشوق در عاشق ایجاد می‌کند).