تفسیر غزل شماره ۱۳۶۰ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی شورانگیز به مستی عارفانه و غرق شدن در باده عشق الهی است. مولانا بر این باور است که تنها کار او تا ابد، نوشیدن این باده بی‌درد و دغل است. او این باده را منشأ رهایی از هرگونه ملال و فشل می‌داند و آن را برتر از هر علم و عمل ظاهری می‌شمارد. غزل با دعوت به رهایی از توبه ظاهری و تأکید بر عشق به عنوان منشأ اصلی حرکت روح، و در نهایت با اشاره به وصلت کامل در پرتو این باده، به پایان می‌رسد. این غزل به دلیل استفاده از جملات عربی و فارسی، جلوه‌ای خاص و شورانگیز دارد.

طلب باده بی‌درد و دغل (بیت ۱ و ۲)

غزل با درخواستی از ساقی آغاز می‌شود: “باده ده ای ساقی جان باده بی‌درد و دغل / کار ندارم جز از این گر بزیم تا به اجل“. ای ساقی جان، باده‌ای به من بده که هیچ درد و ناخالصی (دغل) نداشته باشد. اگر تا زمان مرگم زنده بمانم، کاری جز این (نوشیدن این باده) ندارم.

“هات حبیبی سکرا لا بفتور و کسل / یقطع عن شاربه کل ملال و فشل“. (عربی: بده ای محبوب من، شرابی که نه سستی‌آور و نه کسالت‌بار باشد / از هر که آن را بنوشد، هر ملال و ناکامی‌ای را دور می‌کند).

غرق شدن در مقصود و بی‌نیازی از علم و عمل (بیت ۳ و ۴)

مولانا به بی‌نیازی از ظواهر در مستی عشق اشاره می‌کند: “باده چو زر ده که زرم ساغر پر ده که نرم / غرقه مقصود شدی تا چه کنی علم و عمل“. باده‌ای بده که مانند طلا باشد (گرانبها) و ساغر را پر کن تا من هم نرم (مطیع و آرام) شوم. هنگامی که در مقصود (هدف نهایی) غرق شدی، دیگر علم و عمل ظاهری را چه خواهی کرد؟ (دیگر نیازی به آن‌ها نیست).

“اصبح قلبی سهرا من سکر مفتخرا / ان کذب الیوم صدق ان ظلم الیوم عدل“. (عربی: قلبم بیدار و هوشیار شد از مستی خود، در حالی که افتخار می‌کرد / اگر امروز دروغی گفته شود، راست می‌شود؛ اگر امروز ظلمی شود، عدالت می‌گردد). (اشاره به دگرگونی ارزش‌ها و حقایق در عالم مستی عشق).

باده خنب ملکی و طواف معنوی (بیت ۵ و ۶)

مولانا به منشأ الهی باده اشاره می‌کند: “ای قدح امروز تو را طاق و طرنبیست بیا / باده خنب ملکی داده حق عز و جل“. ای قدح، امروز تو را تاق و طرب‌خیز است، بیا! این باده از خم پادشاهی است که خدای عز و جل عطا کرده است.

“طفت به معتمرا فزت به مفتخرا / من سقی الیوم کذی جمله ما دام حصل“. (عربی: به (معشوق) طواف عمره کردم و با افتخار به آن دست یافتم / هر کس امروز این‌گونه سیراب شود، تا زمانی که آن را به دست آورده، کامل است).

مستی حقیقی و پرواز روح (بیت ۷ و ۸)

مولانا به تمایز مستی اشاره می‌کند: “مست و خوشی خواجه حسن نی نی چنان مست که من / کیسه زر مست کند لیک نه چون جام ازل“. خواجه حسن (شخصی یا عنوانی عمومی) مست و خوش است، اما نه آن‌چنان مستی که من دارم. کیسه پر از طلا هم می‌تواند مستی بیاورد، اما نه مانند جام ازل (باده‌ای که از ازل و حقیقت الهی می‌آید).

“لواء نا مرتفع و شملنا مجتمع / و روحنا کما تری فی درجات و دول“. (عربی: پرچم ما بلند است و جمع ما گرد هم آمده است / و روح ما، همان‌گونه که می‌بینی، در مراتب و دولت‌ها (مقام‌های والا) است).

توبه ماهی از جو و جدال عشق (بیت ۹ و ۱۰)

مولانا به توبه حقیقی اشاره می‌کند: “توبه ما جان عمو توبه ماهیست ز جو / از دل و جان توبه کند هیچ تن ای شیخ اجل“. ای جان عمو، توبه ما مانند توبه ماهی است که از جوی (آب) توبه کند (محال است). هیچ‌کس با تمام وجود و جانش، از عشق توبه نمی‌کند، ای شیخ بزرگ! (زیرا عشق ذات انسان است).

“عشقک قد جادلنا ثم عدا جادلنا / من سکر مفتضح شاربه حیث دخل“. (عربی: عشق تو با ما بحث و جدل کرد، سپس دوباره با ما جدل کرد / از مستی شرمگین است هر که آن را بنوشد، آنجا که (در عشق) داخل شد). (یعنی عشق بحث و جدل را می‌اندازد و هر که در این مستی وارد شود، از خود بی‌خود و شرمگین (در معنای مثبت رهایی از خودی) می‌گردد).

بحر مسجور و آب حیات (بیت ۱۱ و ۱۲)

مولانا به برتری عشق الهی اشاره می‌کند: “بحر که مسجور بود تلخ بود شور بود / در دل ماهی روشش به بود از قند و عسل“. دریایی که پر از آتش (مسجور، اشاره به آیه قرآن) باشد، تلخ و شور خواهد بود. اما برای ماهی (عاشق)، حرکت در دل آن (عشق الهی) بهتر از قند و عسل است.

“یا اسدا عن لنا فنعم ما سن لنا / حبک قد حببنا فاعف لنا کل زلل“. (عربی: ای شیری که برای ما ظاهر شدی! پس چه نیکوست آنچه برای ما سنت نهادی! / عشق تو ما را دوست‌داشتنی کرد، پس همه لغزش‌های ما را ببخش).

سکوت مست و اتمام غزل (بیت ۱۳ و ۱۴)

غزل با دعوت به سکوت عارفانه پایان می‌یابد: “بس بود ای مست خمش جان ز بدن رست خمش / باده ستان که دگران عربده دارند و جدل“. کافی است، ای مست، ساکت باش! جان از بدن رها شد، ساکت باش! باده را بگیر، زیرا دیگران در حال دعوا و جدل هستند (مراعات حال اهل ظاهر).

“اسکت یا صاح کفی واعف عفا الله عفا / هات رحیقا به صفا قد وصل الوصل وصل“. (عربی: ساکت باش ای یار، کافی است! و ببخش، خداوند ببخشد، ببخشد! / شراب خالصی بیاور که وصال رسیده، وصال رسیده است!). (دعوت به سکوت در وصال و رسیدن به حقیقت).