تفسیر غزل شماره ۱۳۵۱ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، توصیفی از حضور “لولیان” (عشاق بی‌قید و بند) در حریم قدس الهی و رهایی آنها از قید و بندهای ظاهری است. مولانا بر این باور است که تنها کسانی رهزن هستند که راه را نشناسند و خانه دلشان از جمال الهی بی‌خبر باشد. او دنیاپرستان را به عنکبوت و صیدشان را به خرمگس تشبیه می‌کند و سپس به نشانه‌های عشق حقیقی در چهره و اشک عاشق می‌پردازد. در نهایت، با اشاره به منشأ زیبایی‌ها در عالم غیب و دعوت به صبر، وعده وصال به اصل و مبدأ را می‌دهد.

حضور لولیان در حرم الهی (بیت ۱ و ۲)

غزل با تصویری خاص آغاز می‌شود: “شد پی این لولیان در حرم ذوالجلال / چشمه و سبزه مقام شوخی و دزدی حلال“. (معنای احتمالی: از پی این لولیان (عشاق رند و بی‌قید) در حرم ذوالجلال (درگاه الهی) چشمه‌ها و سبزه‌ها (طراوت و برکت) پدید آمد، و شوخی و دزدی (کنایه از رندی و بی‌باکی عارفانه) برایشان حلال شد. (یعنی در عالم عشق، قواعد عادی دگرگون می‌شود و رندی و بی‌باکی عاشقان مقبول می‌افتد).

“رهزنی آن کس کند کو نشناسد رهی / خانه دغل او بود کو نشناسد جمال“. راهزنی را آن کس انجام می‌دهد که راه را نشناسد. خانه او پر از فریب و حیله است، آن کس که جمال (حقیقی) را نشناسد. (یعنی گمراهان و بی‌خبران از جمال حق، راهزن و اهل فریب‌اند).

عنکبوتان دنیا و دزد نهان‌خانه (بیت ۳ و ۴)

مولانا به اهل دنیا اشاره می‌کند: “اهل جهان عنکبوت صید همه خرمگس / هیچ از ایشان مگو تام نگیرد ملال“. اهل دنیا مانند عنکبوت هستند و صید آن‌ها همه خرمگس (موجودات بی‌ارزش و پست) است. هیچ از ایشان سخن مگو تا ملال و خستگی تو را نگیرد.

“دزد نهان خانه را شاهد و غماز کیست / چهره چون زعفران اشک چو آب زلال“. شاهد و فاش‌کننده “دزد پنهان خانه‌دل” (عشق پنهان شده در دل) کیست؟ چهره‌ای که از عشق زعفرانی شده و اشکی که مانند آب زلال و پاک جاری است.

اشک و زردی رخ در وصف حال (بیت ۵ و ۶)

مولانا به کارکرد اشک و زردی رخ در عاشق اشاره می‌کند: “اشک چرا می‌دود تا بکشد آتشی / زرد چرا می‌شود تا بکند وصف حال“. اشک عاشق چرا می‌ریزد؟ برای آنکه آتش عشق (درونش) را فرو نشاند. چهره (عاشق) چرا زرد می‌شود؟ برای آنکه (با این حالت) وضعیت و حال درونی‌اش را وصف کند.

“اشک و رخ عاشقان می‌کشدت که بیا / پیشگه عشق رو خیز ز صف نعال“. اشک و چهره عاشقان تو را به سوی خود می‌کشد و می‌گوید: “بیا! به درگاه عشق برو! از میان صف کفش‌ها (نعال، نماد پستی و تعلقات دنیوی) برخیز!”

آینه زردی رخ و پرتو ماه غیب (بیت ۷ و ۸)

مولانا به زیبایی و منشأ آن اشاره می‌کند: “زردی رخ آینه‌ست سرخی معشوق را / اشک رقم می‌کشد بر صحف خط و خال“. زردی رخسار عاشق، آینه‌ای برای سرخی و زیبایی معشوق است. اشک (بر چهره عاشق) بر صفحات خط و خال (بر زیبایی‌های معشوق) رقم می‌کشد (آن را آشکار می‌سازد).

“این همه خوبی و کش بر رخ خاک حبش / تافته از ماه غیب پرتو نور کمال“. این همه خوبی و زیبایی که بر چهره خاک حبش (اشاره به سیاهی پوست یا سیاهی خاک، کنایه از جهان مادی و پست) دیده می‌شود، پرتویی از نور کمال است که از ماه غیب (از عالم پنهان و معشوق) تابیده است.

صبر و بازگشت به اصل (بیت ۹)

غزل با دعوت به صبر و امید به وصال به پایان می‌رسد: “صبر کن این یک دو روز با همه فر و فروز / بازرود سوی اصل بازکند اتصال“. این یک دو روز (مدت اندک عمر دنیوی) را با تمام شکوه و جلال (فر و فروز) صبر کن. (این زیبایی‌ها و جان‌ها) باز به سوی اصل و مبدأ خود بازمی‌گردند و اتصال (با حق) را برقرار می‌کنند.