تفسیر غزل شماره ۱۳۴۳ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، توصیفی از عظمت، بی‌رحمی و قدرت بی‌حد “دریای دل” است. مولانا این دریا را مکانی برای فنای عاشقان و تحولات روحی می‌داند. او دل را همچون قلزم (اقیانوس) روح و کشتی نوح می‌خواند که جان‌ها را از گل (ماده) به اوج می‌کشد. غزل با دعوت به غرق شدن در این شور و بی‌خودی عشق، و خطاب به معشوقی والا که مایه رشک افلاک است، پایان می‌یابد.

غرق شدگان در دریای دل و بی‌امانی معشوق (بیت ۱ و ۲)

غزل با بیان بی‌کرانگی دل و سرنوشت عاشقان آغاز می‌شود: “صد هزاران همچو ما غرقه در این دریای دل / تا چه باشد عاقبتشان وای دل ای وای دل“. صدها هزار نفر مانند ما در این دریای دل غرق شده‌اند. وای بر حال دلشان (وای دل ای وای دل) که سرنوشتشان چه خواهد شد! (اشاره به وسعت و عظمت دل که سالکان بی‌شمار در آن غرق می‌شوند).

“گر امان خواهی امانی ندهدت آن بی‌امان / می‌کشد جان را از این گل تا به سربالای دل“. اگر از آن بی‌امان (معشوق بی‌رحم یا عشق بی‌رحم) امان و پناه بخواهی، به تو امانی نمی‌دهد. (بلکه) جان را از این گل (تن خاکی و مادی) تا به اوج و بالای دل (مقام والای روحانی) می‌کشد.

غوغای دل و تحولات درونی (بیت ۳ و ۴)

مولانا به تأثیر غوغای دل اشاره می‌کند: “هر نواحی فوج فوج اندر گوی یا پشته‌ای / گاه پشته گاه گو از چیست از غوغای دل“. در هر ناحیه‌ای، گروه گروه (فوج فوج) گاهی در گودی (گوی) و گاهی بر بلندی (پشته‌ای) هستند. گاهی در اوج و گاهی در حضیض (پستی)؛ این همه از چیست؟ از غوغای دل (شور و هیجان دل) است.

“قلزم روحست دل یا کشتی نوحست دل / موج موج خون فراز جوشش و گرمای دل“. دل، اقیانوس روح است، یا کشتی نوح (که نجات‌بخش است). موج موج خون (شور و هیجان) بر روی جوشش و گرمای دل (از شدت عشق) قرار دارد.

شور مستی و نور خاموشی (بیت ۵ و ۶)

مولانا به حال عاشقان اشاره می‌کند: “شور می نوشان نگر وان نور خاموشان نگر / جملگی سر گشت آن کو مرد اندر پای دل“. شور و هیجان مست‌شدگان (می‌نوشان) را ببین، و نور آن خاموشان (عارفان بی‌نشان) را ببین. همه سرگشته و حیران آن کسی شدند که در پای دل مرد (فنا شد).

“گرد ما در می‌پری ای رشک ماه و مشتری / آمدی تا دل بری ای قاف و ای عنقای دل“. (ای معشوق) گرد ما می‌پری، ای مایه رشک ماه و مشتری (سیارات). آمدی تا دل ما را ببری، ای کوه قاف (جایگاه عنقا) و ای ققنوس دل (عنقای دل). (اشاره به معشوقی که همچون عنقا کمیاب و دور از دسترس است و دلربا).

بی‌نظیری عشق و شیوه‌های آن (بیت ۷)

مولانا به بی‌همتایی عشق اشاره می‌کند: “ای که کالیوه بگشتی در جهان با پر جان / هیچ دیدی شیوه‌ای تو لایق سودای دل“. ای کسی که با بال و پر جان در جهان (عالم هستی) حیران و سرگشته شدی (کالیوه بگشتی). آیا هیچ شیوه و روشی را دیدی که شایسته عشق (سودا) این دل باشد؟ (یعنی هیچ چیز به پای عشق دل نمی‌رسد).