تفسیر غزل شماره ۱۳۴۱ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، توصیفی از تحول و شادمانی دل عاشق در پرتو عشق الهی است. مولانا بیان می‌کند که دل امروز، شور و حال دیگری دارد و در بزم عشق زیر و رو شده است. او دل را شیرین‌تر از شکر به دلیل ناله‌های عشق، و همچون کمربندی بر دور معشوق می‌بیند. در نهایت، با تأکید بر اثرات عشق بر تن و جان، شمس تبریزی را خورشیدی تابان می‌خواند که دل را به سحرگاهی نورانی مبدل می‌سازد.

تحول دل و شور عشق (بیت ۱ و ۲)

غزل با بیان حال خوش امروز دل آغاز می‌شود: “امروز بحمدالله از دی بترست این دل / امروز در این سودا رنگی دگرست این دل“. امروز به لطف خدا، این دل از دیروز بهتر است. امروز در این سودا (عشق و اشتیاق)، این دل رنگ و حال دیگری دارد.

“در زیر درخت گل دی باده همی‌خورد او / از خوردن آن باده زیر و زبرست این دل“. دیروز، این دل در زیر درخت گل (نماد بزم و شادی) باده عشق می‌نوشید. از نوشیدن آن باده، این دل زیر و رو شده و متحول گشته است.

شیرینی از ناله عشق (بیت ۳ و ۴)

مولانا به تأثیر ناله عشق بر دل اشاره می‌کند: “از بس که نی عشقت نالید در این پرده / از ذوق نی عشقت همچون شکرست این دل“. از آن رو که نی عشق تو (یا ناله‌های عاشق از عشق تو) در این پرده (عالم یا دل) نالید، این دل از لذت و ذوق نی عشق تو، همچون شکر شیرین گشته است.

“بند کمرت گشتم ای شهره قبای من / تا بسته بگرد تو همچون کمرست این دل“. ای کسی که قبایت (لباس ظاهری) مشهور و زیباست (شهره قبای من)، من بند کمر تو شدم. (تا این دل) همچون کمربندی، به دور تو بسته باشد. (کنایه از نزدیکی و چسبیدن به معشوق).

پرورش از آب حلاوت و گوهری دل (بیت ۵ و ۶)

مولانا به تأثیر معشوق بر تن و جان اشاره می‌کند: “از پرورش آبت ای بحر حلاوت‌ها / همچون صدفست این تن همچون گهرست این دل“. ای دریای شیرینی‌ها (بحر حلاوت‌ها)، از پرورش آب تو، این تن مانند صدف (که گنج را در خود نگه می‌دارد) شده و این دل همچون گوهری (گران‌بها) گشته است.

“چون خانه هر مؤمن از عشق تو ویران شد / هر لحظه در این شورش بر بام و درست این دل“. هنگامی که خانه هر مؤمن (وجود ظاهری او) از عشق تو ویران شد (از قید و بندها رها شد)، این دل هر لحظه در این شور و هیجان، بر بام و در (در پی تو، بی‌قرار و بی‌مکان) است.

شمس تبریزی و نور او (بیت ۷)

غزل با ستایش شمس تبریزی به پایان می‌رسد: “شمس الحق تبریزی تابنده چو خورشیدست / وز تابش خورشیدش همچون سحرست این دل“. شمس‌الحق تبریزی مانند خورشید می‌تابد. و این دل از تابش خورشید او، همچون سحر (روشن و پرنور) شده است.