تفسیر غزل شماره ۱۳۳۸ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی به سیر و سلوک درونی و رهایی از قید مکان و زمان است. مولانا “دل” را راهی برای بقای مطلق و یقین بی‌گمان می‌داند و به قدرت و نفوذ پیران غیب‌دان اشاره می‌کند. او بر این باور است که سالک حقیقی، در پی سیر معنوی، از جهان مادی فراتر رفته و به شهر لامکان می‌رسد. غزل با اشاره به نوربخشیدن عشق به طبیعت و شریعت و در نهایت، به تجلی اسرار شمس تبریزی در دل پایان می‌یابد.

بقا در بقا و یقین قلندر (بیت ۱ و ۲)

غزل با بیان راه سلوک آغاز می‌شود: “بقا اندر بقا باشد طریق کم زنان ای دل / یقین اندر یقین آمد قلندر بی‌گمان ای دل“. ای دل، راه بقای حقیقی (فنای در حق و بقا به حق) در بقا اندر بقا (در استمرار و عمق یافتن این بقا) است، نه راهی که کم‌رو و سست‌عنصران (کم زنان) می‌روند. ای دل، قلندر (عارف آزاده) بی‌شک و تردید، در یقین کامل است (یقین اندر یقین آمد).

“به هر لحظه ز تدبیری به اقلیمی رود میری / ز جاه و قوت پیری که باشد غیب دان ای دل“. ای دل، در هر لحظه، امیری (پیر و راهبر معنوی) با تدبیر و حکمتی خاص، به اقلیمی (عالمی) دیگر می‌رود. این از مقام و قدرت پیری است که غیب‌دان (آگاه به اسرار پنهان) است.

صاحب دل و سیر از جهان (بیت ۳ و ۴)

مولانا به ویژگی‌های صاحب دل اشاره می‌کند: “کجا باشید صاحب دل دو روز اندر یکی منزل / چو او را سیر شد حاصل از آن سوی جهان ای دل“. ای دل، صاحب دل (عارف واصل) چگونه می‌تواند دو روز (مدت طولانی) در یک منزل (یک مقام یا مرحله) بماند؟ هنگامی که سیر و سلوک او از آن سوی جهان (از عالم غیب) حاصل شده باشد.

“چو بگذشتی تو گردون را بدیدی بحر پرخون را / ببین تو ماه بی‌چون را به شهر لامکان ای دل“. ای دل، هنگامی که تو از آسمان‌ها (گردون) بگذشتی و دریای پر از خون (دریای رنج و سختی‌های راه سلوک) را دیدی. (آنگاه) ماه بی‌چون (معشوق بی‌همتا و بی‌نظیر) را در شهر لامکان (عالمی ورای مکان و زمان) ببین.

کشش عشق و جان پرچشش (بیت ۵ و ۶)

مولانا به جاذبه عشق و تأثیر آن اشاره می‌کند: “زبون آن کشش باشد کسی کان ره خوشش باشد / روانش پرچشش باشد زهی جان و روان ای دل“. ای دل، هر کس که آن راه (راه عشق) برایش خوشایند باشد، تسلیم آن کشش (جاذبه عشق) می‌شود. روانش پر از چشش (پر از تجربه و لذت‌های معنوی) می‌شود. چه جان و روان مبارکی! (زهی جان و روان).

“دهد نوری طبیعت را دهد دادی شریعت را / چو بسپارد ودیعت را بدان سرحد جان ای دل“. (این عشق یا پیر) نوری به طبیعت (به عالم ماده و جسم) می‌دهد، و عدالت و داد به شریعت (به قوانین ظاهری) می‌دهد. هنگامی که ودیعه (امانت الهی، یعنی روح) را به آن مرز جان (به سرمنزل نهایی وجود) بسپارد.

شمس تبریزی و تجلی اسرار (بیت ۷)

غزل با اشاره به شمس تبریزی و تجلی اسرار در دل به پایان می‌رسد: “شنودی شمس تبریزی گمان بردی از او چیزی / یکی سری دل آمیزی تو را آمد عیان ای دل“. ای دل، شمس تبریزی را شنیدی و گمان کردی که او فقط چیزی (موجودی عادی) است. (اما) اکنون یک راز دل‌آمیز (سری دل آمیز) از او بر تو آشکار شد.