تفسیر غزل شماره ۱۳۳۵ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، گفت‌وگویی درونی و عارفانه میان عاشق (مولانا) و معشوق (خداوند یا پیر/شمس) است که در قالب یک مکالمه در “خانه دل” صورت می‌گیرد. مولانا به نقش معشوق در آینه دل و جایگاه عاشق در آن می‌پردازد. او ماهیت تحول‌بخش و گاه “ترش‌رویی” معشوق را از سر مصلحت می‌داند و در نهایت، به لزوم فنای “من” در عشق برای درک حقیقت اشاره می‌کند.

معشوق در خانه دل (بیت ۱ و ۲)

غزل با پرسشی درونی آغاز می‌شود: “بانگ زدم نیم شبان کیست در این خانه دل / گفت منم کز رخ من شد مه و خورشید خجل“. نیمه‌شب (در خلوت و عالم معنا) فریاد زدم که: “چه کسی در این خانه دل است؟” پاسخ آمد که: “منم، که از زیبایی چهره من، ماه و خورشید شرمنده شدند.”

“گفت که این خانه دل پر همه نقشست چرا / گفتم این عکس تو است ای رخ تو رشک چگل“. (معشوق) پرسید: “چرا این خانه دل پر از نقش و نگار است؟” گفتم: “ای کسی که روی زیبای تو مایه رشک چگل (زیبارویان ختایی) است، این‌ها همه عکس و تصویر توست.”

نقش عاشق و اسارت در عشق (بیت ۳ و ۴)

مولانا به نقش خود در دل اشاره می‌کند: “گفت که این نقش دگر چیست پر از خون جگر / گفتم این نقش من خسته دل و پای به گل“. (معشوق دوباره) پرسید: “این نقش دیگر چیست که پر از خون دل و رنج است؟” گفتم: “این تصویر من خسته دل است که (در عشق تو) پایم به گل نشسته و گرفتار شده‌ام.”

“بستم من گردن جان بردم پیشش به نشان / مجرم عشق است مکن مجرم خود را تو بحل“. من گردن جانم را بستم (تسلیم و آماده فنا شدم) و آن را به نشانه‌ای از بندگی پیش او (معشوق) بردم. (و گفتم): “این جان، مجرم عشق توست؛ (پس) مجرم خودت را رها مکن و مورد عفو قرار نده.” (کنایه از طلب فنا و عدم رهایی از عذاب عشق).

رشته پر فتنه و فن و حکم معشوق (بیت ۵ و ۶)

مولانا به دشواری راه عشق و فرمان معشوق اشاره می‌کند: “داد سر رشته به من رشته پرفتنه و فن / گفت بکش تا بکشم هم بکش و هم مگسل“. (معشوق) سر رشته‌ای (ریسمان راه عشق) به من داد؛ رشته‌ای پر از فتنه و فریب (سختی‌ها و آزمایش‌ها). و گفت: “بکش (این رشته را ادامه بده و رنج آن را تحمل کن) تا من نیز تو را بکشم (به سوی خود جذب کنم). هم بکش (تحمل کن) و هم مگسل (آن را رها مکن).”

“تافت از آن خرگه جان صورت ترکم به از آن / دست ببردم سوی او دست مرا زد که بهل“. از آن خرگاه جان (وجود لطیف و روحانی) چهره‌ای زیباتر از ترک من (زیباروی من، اشاره به زیبایی شمس) تابید. دست بردم به سوی او (برای رسیدن)، اما دست مرا زد (مانع شد) و گفت: “رها کن (بهل).” (اشاره به لزوم نرسیدن با حس و ظاهر).

ترش‌رویی مصلحتی و دفع مدعیان (بیت ۷ و ۸)

مولانا به حکمت رفتار معشوق اشاره می‌کند: “گفتم تو همچو فلان ترش شدی گفت بدان / من ترش مصلحتم نی ترش کینه و غل“. گفتم: “تو همانند فلان کس، ترش‌رو شدی (عبوس و ناراضی).” گفت: “بدان که ترش‌رویی من از سر مصلحت است، نه از کینه و دشمنی (غل).”

“هر کی درآید که منم بر سر شاخش بزنم / کاین حرم عشق بود ای حیوان نیست اغل“. (معشوق گفت): “هر کس که با ادعای “منم” (خودبینی و انانیت) وارد شود، بر سر شاخش می‌زنم (او را می‌رنجم و دور می‌کنم). زیرا اینجا حرم عشق است، ای نادان (حیوان)، اصطبل نیست (اغل، جایی برای حیوانات)!”

صلاح دل و دین و صورت دل (بیت ۹)

غزل با اشاره به صلاح‌الدین زرکوب و دیدن حقیقت دل به پایان می‌رسد: “هست صلاح دل و دین صورت آن ترک یقین / چشم فرومال و ببین صورت دل صورت دل“. صلاح دل و دین (خیر و رستگاری) صورت آن ترک یقین (شمس یا معشوق حقیقی) است. (پس) چشمت را بپوشان (از ظواهر) و ببین صورت دل (حقیقت باطنی و چهره معشوق در دل).