تفسیر غزل شماره ۱۳۳ دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۱۳۳ از دیوان شمس مولانا با مطلع «غمزه عشقت بدان آرد یکی محتاج را / کاو به یک جو برنسنجد هیچ صاحب تاج را»، غزلی است در بیان تأثیر شگرف نگاه معشوق الهی و کیفیت عشق راستین که جان عاشق را دگرگون کرده و از قید تعلقات دنیوی و حتی اخروی می‌رهاند.

مولانا در این غزل، قدرت “غمزه” (اشاره چشم یا ناز) معشوق را وصف می‌کند و می‌گوید که این نگاه چنان در عاشق “محتاج” (نیازمند و دلباخته) اثر می‌گذارد که او هیچ “صاحب تاج” (پادشاه یا انسان صاحب مقام دنیوی) را به اندازه ارزنی هم به حساب نمی‌آورد: «غمزه عشقت بدان آرد یکی محتاج را / کاو به یک جو برنسنجد هیچ صاحب تاج را». این نشان‌دهنده بی‌ارزش شدن مقامات ظاهری در چشم عاشق حقیقی است.

عاشق در راه عشق، سختی‌ها و رنج‌های فراوان می‌کشد و این رنج‌ها را به زیبایی‌های معنوی تبدیل می‌کند: «اطلس و دیباج بافد عاشق از خون جگر / تا کشد در پای معشوق اطلس و دیباج را». عاشق از نهایت جانفشانی و درد، پارچه‌های ارزشمندی (نماد حقایق و کرامات معنوی) می‌بافد تا در پیشگاه معشوق فدا کند.

دل عاشق، جایی برای غم‌های دنیوی و اخروی ندارد: «در دل عاشق کجا یابی غم هر دو جهان؟ / پیش مکی قدر کی باشد امیر حاج را؟». در سینه کسی که دل در گرو عشق مطلق دارد، اندوه دنیا و آخرت جایگاهی ندارد. همان‌طور که در مکه (محل حضور کعبه و حق تعالی)، امیر حج (کسی که تنها متولی امور ظاهری حج است)، در مقایسه با عظمت آن مکان، ارزشی ندارد.

عشق، پرواز جان به سوی بام حقیقت است: «عشق معراجیست سوی بام سلطان جمال / از رخ عاشق فروخوان قصه معراج را». عشق خود نردبان و معراجی است که عاشق را به سوی بلندترین مرتبه جمال الهی بالا می‌برد و داستان این عروج و تحول را می‌توان از چهره عاشق (که آینه تجلیات است) بازخواند.

حیات حقیقی در گرو تعلق به اصل و ریشه است: «زندگی ز آویختن دارد چو میوه از درخت / زان همی‌بینی در آویزان دو صد حلاج را». همان‌طور که میوه برای رشد و حیات به درخت آویزان است، زندگی حقیقی نیز در گرو تعلق و اتصال به اصل خویش (حق تعالی) است. به همین دلیل است که عارفانی چون حلاج که در راه عشق جان فدا کردند، به حیات جاودان دست یافتند و مولانا از «دو صد حلاج» سخن می‌گوید تا کثرت واصلان در این راه را نشان دهد.

او برتری “علم حال” (درک باطنی و شهودی) بر “قال” (دانش ظاهری و کلامی) را بیان می‌کند: «گر نه علم حال فوق قال بودی کی بدی؟ / بنده احبار بخارا خواجه نساج را». اگر علم باطنی بر علم ظاهری برتری نداشت، چگونه ممکن بود که عالمان بزرگ ظاهری (احبار بخارا) بنده و مرید خواجه‌ای نساج (اشاره به شمس تبریزی که ظاهراً نساج بود یا اهل قونیه که شغلشان نساجی بود و اینجا کنایه از پیر کامل است) شوند؟

مولانا از فریب‌کاری در مسیر معنوی برحذر می‌دارد: «بلمه‌ای هان تا نگیری ریش کوسه در نبرد / هندوی ترکی میاموز آن ملک تمغاج را». هان ای بی‌بصیرت، در میدان نبرد حق و باطل، به ریش کسی که از آن بهره‌ای ندارد (ریش کوسه) چنگ مزن و فریب ظاهر را مخور. به ملک تمغاج (ترکستان شرقی) که خود مظهر قدرت و مهارت است، روش فریب و حیله‌گری (هندوی ترکی) را یاد مده (اشاره به اینکه حقیقت بی‌نیاز از فریب‌کاری است).

با تشبیه به بازی شطرنج، ریاکاران را نقد می‌کند: «همچو فرزین کژروست و رخ سیه بر نطع شاه / آنک تلقین می‌کند شطرنج مر لجلاج را». کسی که به افراد لجوج و عنادورز، شطرنج (اشاره به نیرنگ و حیله‌گری در امور معنوی) یاد می‌دهد، مانند مهره فرزین است که کج‌رو است و چهره سیاهی دارد (نماد تیرگی باطن) و بر صفحه شطرنج شاه (عالم حقیقت) جایگاه پست و بی‌ارزشی دارد.

از کسی که به مقام عالی رسیده، می‌پرسد که چرا به امور پست مشغول است: «ای که میرخوان بغراقان روحانی شدی / بر چنین خوانی چه چینی خرده تتماج را؟». ای کسی که بر سفره پربرکت روحانی نشسته‌ای و از خوان فضل الهی بهره‌مندی، چرا به امور ناچیز و بی‌ارزش (خرده تتماج، غذای بی‌ارزش) دل بسته‌ای؟

آشفتگی عاشق، نتیجه غارتگری عشق است: «عاشق آشفته از آن گوید که اندر شهر دل / عشق دایم می‌کند این غارت و تاراج را». سخنان پریشان و آشفته عاشق، ناشی از آن است که عشق پیوسته در شهر دل او، غارت و تاراج (از میان بردن تعلقات و ایجاد شور و بی‌قراری) می‌کند.

غزل با دعوت به سکوت در برابر نوای عشق به پایان می‌رسد: «بس کن ایرا بلبل عشقش نواها می‌زند / پیش بلبل چه محل باشد دم دراج را؟». خاموش باش، چرا که بلبل عشق (پیر کامل یا جان عاشق) در حال نغمه‌سرایی است و در برابر نغمه دلکش او، آواز دراج (نماد صداهای بی‌ارزش و ظاهری) هیچ ارزشی ندارد.

به طور کلی، غزل ۱۳۳ مولانا در بیان عظمت عشق و قدرت تحول‌آفرین آن، برتری علم حال بر علم قال، بی‌اعتباری مقامات دنیوی و ریاکاری در برابر حقیقت، و نهایت فناء فی الله در مسیر وصال است. این غزل با استفاده از تمثیلات و نمادهای متنوع، سالک را به رهایی از قید خودی و طلب معرفت حقیقی فرا می‌خواند.