تفسیر غزل شماره ۱۳۲۸ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی به مبارزه با نفس اماره و هر آنچه مانع رسیدن به حقیقت است. مولانا با لحنی قاطع، از بی‌حالی و ضعف درونی انتقاد می‌کند و انسان را به بیدارباش و رهایی از خودفریبی و تسلیم در برابر مگس‌های آزاردهنده نفس فرامی‌خواند.

دعوت به جنگ با نفس (بیت ۱)

غزل با فراخوانی به مبارزه آغاز می‌شود: “حریف جنگ گزیند تو هم درآ در جنگ / چو سگ صداع دهد تن مزن برآور سنگ“. هنگامی که حریف (نفس اماره، وسوسه‌ها یا دشمنان درونی) جنگ را برمی‌گزیند (دعوت به نبرد می‌کند)، تو نیز وارد جنگ شو. وقتی سگ (نماد نفس اماره یا مزاحمت‌های کوچک) آزار و صداع (سردرد و رنج) می‌دهد، کوتاه نیا و سنگ بردار (با قدرت با آن مقابله کن).

خودفریبی و تأثیر سخنان دیگران (بیت ۲)

مولانا به پرهیز از خودفریبی و اهمیت‌ندادن به قضاوت دیگران اشاره می‌کند: “به خویش آی و چنین خویش را خلاوه مکن / که اینت گوید گولست و آنت گوید دنگ“. به خودت بیا (بیدار شو و حقیقت خود را دریاب) و این‌گونه خودت را فریب نده و معطل مکن (خلاوه مکن، یعنی خود را با فریبکاری یا تردید، مشغول مکن). که (در این صورت) این یکی تو را نادان (گول) می‌گوید و آن یکی تو را مبهوت و بی‌خود (دنگ) می‌نامد (اشاره به قضاوت‌های بیرونی که نباید معیار باشند).

ضعف و ناتوانی (بیت ۳)

مولانا به ضعف و بی‌ارادگی انتقاد می‌کند: “چه دست باشد کز رو مگس نداند راند / ز سست طبعی کرمی نمایدش چو پلنگ“. چه دستی (چه توانی) است که حتی مگس را از روی خود نمی‌تواند براند؟ (کنایه از ضعف شدید و ناتوانی در دفع مزاحمت‌های کوچک). (این فرد) از سستی طبع و بی‌ارادگی‌اش، حتی کرمی (موجودی کوچک و بی‌اهمیت) در نظرش مانند پلنگ (قوی و ترسناک) جلوه می‌کند.