تفسیر غزل شماره ۱۳۲۵ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا به مقایسه و برتری “عشق خاموش” و آتش درونی آن بر هرگونه بیان ظاهری می‌پردازد. مولانا با طرح سؤالاتی بلاغی، به قدرت و تأثیر بی‌نظیر معشوق اشاره می‌کند که چگونه جان‌ها را متحیر و دل‌ها را تنگ می‌کند. او در نهایت، عشق را صیقلی برای زدودن زنگار دل معرفی می‌کند و آن را تنها راه رسیدن به حقیقت می‌داند.

برتری عشق خاموش و آتش درونی (بیت ۱ و ۲)

غزل با طرح یک مقایسه آغاز می‌شود: “عشق خامش طرفه‌تر یا نکته‌های چنگ چنگ / آتش ساده عجبتر یا رخ من رنگ رنگ“. آیا عشق خاموش و ناگفته (عشق پنهانی و درونی) شگفت‌انگیزتر است، یا نغمه‌های آشکار چنگ (موسیقی و بیان ظاهری)؟ آیا آتش ساده و بی‌جلوه (آتش درونی عشق) عجیب‌تر است، یا چهره رنگارنگ من (که از عشق تغییر کرده)؟ (مولانا به برتری عشق درونی و پنهانی اشاره دارد).

“برق آن رخ را چه نسبت با رخان زرد زرد / تنگ شکر را چه نسبت با دل بس تنگ تنگ“. درخشش آن رخسار (رخ معشوق) چه نسبتی دارد با چهره‌های زرد (رخان زرد زرد، چهره‌های پریده‌رنگ عاشقان از هجران)؟ تنگ شکر (شیرینی‌های دنیوی) چه نسبتی دارد با دل بسیار تنگ و بی‌قرار (دل بس تنگ تنگ)؟ (مقایسه بین عظمت معشوق و ضعف عاشق).

ماه مشتری و حیرانی جان‌ها (بیت ۳ و ۴)

مولانا به تأثیر معشوق بر جان‌ها اشاره می‌کند: “مه برای مشتری بر تخت دل بر تخت دل / صد هزاران جان حیران گرد تختش دنگ دنگ“. ماه (معشوق زیبا) برای مشتری (عاشق) بر تخت دل (بر قلب‌های عاشقان) جای گرفته است. صدها هزار جان از شدت حیرت و مستی اطراف تخت او سرگردان و مبهوت (دنگ دنگ) هستند.

“کوه طور جان‌ها سودای او سودای او / اندر آن که بهر لعلش می‌جهد جان سنگ سنگ“. کوه طور جان‌ها (روح‌های پاک و متعالی) سودای او (اشتیاق شدید به معشوق) را دارند. در آن کوه (عالم وجود) که برای لعل او (برای گوهر وجود معشوق یا برای وصالش) جان‌ها همچون سنگ‌سنگ (محکم و با اراده) می‌جهند.

صیقل عشق و زدودن زنگار (بیت ۵)

غزل با توصیه‌ای در مورد انتخاب عشق به پایان می‌رسد: “صیقل عشق ورا بگزین که تا از آینه ت / زود بزداید به لطف خویشتن او زنگ زنگ“. صیقل عشق او (آن عشقی که دل را جلا می‌دهد) را انتخاب کن. تا او (عشق)، زنگار دل تو (از آینه‌ات) را زود و با لطف خودش (زنگ زنگ) بزداید.