تفسیر غزل شماره ۱۳۲۴ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی شورانگیز به بیداری و مستی از باده عشق است. مولانا با توصیف فراگیری و قدرت ویرانگر عشق، نشان می‌دهد که چگونه عشق همه ظواهر عقل و ادب را درهم می‌شکند و در دل و اندیشه آشوب برپا می‌کند. او عشق را منبع تمام نام‌ها، صورت‌ها و فرهنگ‌ها می‌داند و از آن می‌خواهد که با بخشش باده، همگان را مست و از خود بی‌خود کند.

بیداری از خواب و ظهور ماه گلرنگ (بیت ۱ و ۲)

غزل با دعوت به بیداری آغاز می‌شود: “برخیز ز خواب و ساز کن چنگ / کان فتنه مه عذار گلرنگ“. از خواب غفلت بیدار شو و چنگ (ساز و ابزار عشق) را کوک کن. زیرا آن دلبر زیبا و گلگون (مه عذار گلرنگ) که فتنه عالم است، ظاهر شده است.

“نی خواب گذاشت خواجه نی صبر / نی نام گذاشت خواجه نی ننگ“. (این عشق) نه برای خواجه (عاشق یا هر کسی) خوابی باقی گذاشت و نه صبری. نه برای او نام و آبرویی (ننگ و نام) گذاشت. (یعنی عشق همه چیز عاشق را می‌گیرد و او را از خود بی‌خود می‌کند).

دریدن خرقه خرد و گریختن ادب (بیت ۳ و ۴)

مولانا به غلبه عشق بر عقل و ادب اشاره می‌کند: “بدرید خرد هزار خرقه / بگریخت ادب هزار فرسنگ“. خرد (عقل جزئی) در برابر عشق هزاران خرقه (جامه خود) را درید (کنایه از مغلوب شدن). و ادب (قید و بندهای ظاهری و رسوم) هزاران فرسنگ از صحنه گریخت.

“اندیشه و دل به خشم با هم / استاره و مه ز رشک در جنگ“. اندیشه و دل (دو بعد وجود انسان) از شدت عشق با هم به خشم افتادند. (و در عالم) ستاره و ماه از حسادت و رشک نسبت به معشوق در جنگ و جدال هستند.

جنگ ستارگان و ماه (بیت ۵ و ۶)

مولانا دلیل این جنگ را بیان می‌کند: “استاره به جنگ کز فراقش / این عرصه چرخ تنگ شد تنگ“. ستاره به این دلیل در جنگ است که از فراق و دوری معشوق، این میدان چرخ (آسمان) بر او تنگ و محدود شده است.

“مه گوید بی ز آفتابش / تا کی باشم ز چرخ آونگ“. ماه نیز می‌گوید: “بدون آن آفتاب (معشوق)، تا کی آویزانی (آونگ) بر این چرخ (فلک) باشم؟” (اشاره به وابستگی ماه به نور خورشید، یعنی همه موجودات به معشوق وابسته‌اند).

بازار وجود و عشق بی‌صورت (بیت ۷ و ۸)

مولانا به بی‌ارزش شدن دنیا بدون عشق اشاره می‌کند: “بازار وجود بی‌عقیقش / گو باش خراب سنگ بر سنگ“. بازار وجود (دنیای هستی) بدون عقیق او (بدون حضور معشوق که همچون نگینی گران‌بهاست). بگذار که سنگ بر سنگ خراب شود (ویران و نابود شود).

“ای عشق هزارنام خوش جام / فرهنگ ده هزار فرهنگ“. ای عشق که هزار نام داری (نام‌های بی‌شمار او در عالم) و جامت خوش و گواراست. تو فرهنگ و ادب ده هزار فرهنگ هستی (منشأ تمام فرهنگ‌ها و معرفت‌ها).

صورت‌بخش هستی و بخشش جام (بیت ۹ و ۱۰)

مولانا به جامعیت عشق اشاره می‌کند: “بی‌صورت با هزار صورت / صورت ده ترک و رومی و زنگ“. (ای عشق) که بی‌صورتی (ازلی و بی‌شکل) هستی اما هزاران صورت (جلوه‌های گوناگون) داری. تو صورت‌بخش ترک و رومی و زنگی (انسان‌های با نژادهای مختلف) هستی. (اشاره به اینکه عشق، منشأ تنوع و کثرت در عالم است).

“درده ز رحیق خویش یک جام / یا از رز خویش یک کفی بنگ“. از شراب ناب خود (رحیق) یک جام به ما بده. یا از رز خود (شراب خالص و قوی) یک مشت بنگ (ماده مست‌کننده) به ما ببخش. (هر دو به معنای طلب مستی از عشق است).

گشایش خُم و مستی همگان (بیت ۱۱ و ۱۲)

مولانا به تأثیر همگانی عشق اشاره می‌کند: “بگشا سر خنب را دگربار / تا سر بنهد هزار سرهنگ“. سر خُم (ظرف بزرگ شراب عشق) را دوباره باز کن. تا هزاران سرهنگ (بزرگان و قدرتمندان) نیز سر بنهند (تسلیم و متواضع شوند).

“تا حلقه مطربان گردون / مستانه برآورند آهنگ“. تا ساز نوازان فلک (مطربان گردون، کنایه از اجرام آسمانی یا فرشتگان) نیز مستانه (با شور و سرمستی) آهنگ (نغمه) برآورند.

“مخمور رهد ز قیل و از قال / تا حشر چو حشریان بود دنگ“. مخمور (عاشق مست) از گفت و شنید و بحث و جدل (قیل و قال) رهایی یابد. و تا روز قیامت مانند حشریان (موجودات مدهوش در صحرای محشر) مبهوت و بی‌خود (دنگ) بماند.