تفسیر غزل شماره ۱۳۲۳ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، ستایشی عاشقانه و راز و نیاز با معشوق الهی (یا پیر و مراد کامل) است. مولانا با استفاده از ترکیب فارسی و عربی، معشوق را منبع تمام خیر و شر، درد و درمان می‌داند و به همه‌جانبه بودن حضور او اشاره می‌کند. او با ناله و انابه، خود را تماماً تسلیم معشوق می‌بیند و هرگونه حرکت و تجلی در عالم را پاسخی به ندای بی‌حرف او می‌شمارد.

سلام و درد و درمان (بیت ۱ و ۲)

غزل با سلام و اقرار به مقام معشوق آغاز می‌شود: “ای ظریف جهان سلام علیک / ان دائی و صحتی بیدیک“. ای ظریف و لطیف جهان، سلام بر تو. بیماری و سلامت من، هر دو در دستان توست (ان دائی و صحتی بیدیک: بیماری من و تندرستی من به دستان توست).

“داروی درد بنده چیست بگو / قبله لو رزقت من شفتیک“. داروی درد این بنده چیست، بگو. (زیرا) قبله (هدف و قبله‌گاه من) این است که ای کاش از لبانت روزی داده شوم (قبله لو رزقت من شفتیک: قبله این است که اگر از لبان تو روزی داده شوم).

ناله به سوی تو (بیت ۳ و ۴)

مولانا به رجوع دائمی به معشوق اشاره می‌کند: “از تو آیم بر تو هم به نفیر / آه المستغاث منک الیک“. از تو (ای معشوق) می‌آیم و به سوی تو نیز با ناله و فریاد (نفیر) می‌روم. آه، فریادرس از تو به سوی توست (آه المستغاث منک الیک: فریادرساننده تو هستی، از تو یاری می‌طلبم به سوی تو). (اشاره به اینکه پناه و چاره‌ساز تنها خود اوست).

“گر به خدمت نمی‌رسم به بدن / انما الروح و الفؤاد لدیک“. اگر با جسم به خدمت تو نمی‌رسم. (چرا که) همانا روح و قلبم نزد توست (انما الروح و الفؤاد لدیک: به درستی که روح و قلب من نزد توست).

ندای بی‌حرف و لبیک جهان (بیت ۵ و ۶)

مولانا به تجلی فرمان الهی در عالم اشاره می‌کند: “گر خطابی نمی‌رسد بی‌حرف / پس جهان پر چرا شد از لبیک“. اگر خطاب و فرمانی بدون حرف (ندای بی‌صدا و ازلی) نمی‌رسد (یعنی اگر چنین ندایی وجود ندارد). پس چرا جهان از “لبیک” (پاسخ مثبت) پر شده است؟ (اشاره به فرمان تکوینی الهی که کائنات را به وجود آورده و همه به آن پاسخ می‌دهند).

“نحس گوید تو را که بدلنی / سعد گوید تو را که یا سعدیک“. نحس (بدشانسی و هر آنچه ناخوشایند است) به تو می‌گوید: “مرا دگرگون کن” (بدلنی). و سعد (خوشبختی و هر آنچه خوشایند است) به تو می‌گوید: “ای خوشبختی تو” (یا سعدیک). (اشاره به اینکه هم خیر و هم شر، هر دو از او سرچشمه می‌گیرند و هر یک به نحوی از او طلب می‌کنند).