تفسیر غزل شماره ۱۳۲۲ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، ستایشی تمام‌عیار از معشوق (صلاح‌الدین زرکوب) است که او را ظریف، غریب، و منبع تمام سلام‌ها و آرامش‌ها می‌داند. مولانا با تأکید بر گستردگی حضور معشوق در زمان و مکان، او را حقیقت نهایی سلام و آرامش معرفی می‌کند. او معتقد است که تمام سلام‌های عالم، بازتابی از سلام معشوق هستند و تنها با رها کردن ظواهر می‌توان به این حقیقت عیان رسید.

سلام به ظریف و غریب زمان (بیت ۱ و ۲)

غزل با سلامی به معشوق آغاز می‌شود: “ای ظریف جهان سلام علیک / ای غریب زمان سلام علیک“. ای ظریف و لطیف جهان، سلام بر تو. ای غریب و بی‌همتای زمانه، سلام بر تو.

“ای سلام تو درنگنجیده / در خم آسمان سلام علیک“. ای کسی که سلام تو (لطف و رحمتت) حتی در پیچ و خم آسمان (در وسعت بی‌کران عالم) نمی‌گنجد، سلام بر تو.

زمان و اشتیاق به معشوق (بیت ۳ و ۴)

مولانا به اشتیاق زمان به معشوق اشاره می‌کند: “دی که بگذشت روی واپس کرد / کای ز هجرت فغان سلام علیک“. دیروز که گذشت، رو به عقب کرد (و با حسرت گفت): “ای کسی که از هجران و دوری‌ات فریادها (فغان) برمی‌آید، سلام بر تو.”

“روز فردا ز عشق تو گوید / زوترم دررسان سلام علیک“. روز فردا (آینده) نیز از عشق تو سخن می‌گوید (و با زبان حال التماس می‌کند): “مرا زودتر به تو برسان (زوترم دررسان)، سلام بر تو.”

گوش پنهان و حقیقت سلام (بیت ۵ و ۶)

مولانا به ماهیت پنهانی شنیدن سلام اشاره می‌کند: “گوش پنهان کجاست تا شنود / از جهان نهان سلام علیک“. گوش پنهان (باطن شنوا و لطیف) کجاست تا بتواند سلام تو را از جهان نهان (عالم غیب و باطن هستی) بشنود؟ (یعنی این سلام را تنها دل‌های آماده می‌فهمند).

“هر سلامی که در جهان شنوی / چون صداییست زان سلام علیک“. هر سلامی که در جهان می‌شنوی، مانند بازتاب صدایی از آن سلام تو (سلام حقیقی و ازلی معشوق) است، سلام بر تو.

گذر از صدا و پوشاندن سلام از غیرت (بیت ۷ و ۸)

مولانا به راه رسیدن به حقیقت سلام اشاره می‌کند: “زین صدا درگذر برابر کوه / تا ببینی عیان سلام علیک“. از این صدا (بازتاب‌های ظاهری سلام) بگذر، همانند برابر شدن با کوه (کنایه از دشواری و اراده لازم برای عبور از موانع). تا سلام تو را آشکارا (عیان) ببینی.

“من ز غیرت سلام تو پوشم / تا نداند دهان سلام علیک“. من از غیرت و عشق به تو (ای معشوق)، سلام تو را می‌پوشم (آن را آشکار نمی‌کنم). تا دهان (زبان ظاهری و غیرمحرم) سلام تو را نداند (راز عشق را فاش نکند).

بسته شدن دهان و سلام گلستان (بیت ۹ و ۱۰)

مولانا به تأثیر سکوت و رهایی اشاره می‌کند: “چون ببستم دهان سلامت شد / جانب گلستان سلام علیک“. هنگامی که دهانم را بستم (از سخنان ظاهری و بی‌معنی باز ایستادم)، سلامت (آرامش و رستگاری) به سوی گلستان (عالم معنا و بهشت حق) شد. سلام بر تو (ای آرامش و رستگاری).

“ای صلاح جهان صلاح الدین / بر تو تا جاودان سلام علیک“. ای صلاح و نیکویی جهان، ای صلاح‌الدین (لقب معشوق مولانا). بر تو تا جاودان، سلام باد (سلام علیک).