تفسیر غزل شماره ۱۳۱۹ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، انتقادی صریح و کوبنده به مدعیان عشق و زاهدان ظاهربین است که فاقد شور و درد حقیقی عشق هستند. مولانا تأکید می‌کند که عشق، درد و سوز درونی می‌طلبد و بدون آن، هر ادعایی از عشق، سرد و بی‌جان است. او این افراد را به نادانی و خودبینی متهم می‌کند و در نهایت، به شمس تبریزی به عنوان معیار حقیقت عشق اشاره می‌کند.

درد عشق و رخسار زرد (بیت ۱ و ۲)

غزل با بیان ویژگی‌های عشق حقیقی آغاز می‌شود: “بباید عشق را ای دوست دردک / دل پردرد و رخساران زردک“. ای دوست، برای عشق درد (رنج و سوز) لازم است؛ دلی پر درد و چهره‌ای زرد (ناشی از بی‌خوابی و کشیدگی در عشق).

“ای بی‌درد دل و بی‌سوز سینه / بود دعوی مشتاقیت سردک“. ای کسی که دلی بی‌درد و سینه‌ای بی‌سوز داری (احساسات عمیق نداری)، ادعای اشتیاق و عاشقی تو، سرد و بی‌روح است.

جهان بی‌حد عشق و دیدگان خرد (بیت ۳ و ۴)

مولانا به وسعت عشق و محدودیت دیدگاه مدعیان اشاره می‌کند: “جهان عشق بس بی‌حد جهانست / تو داری دیدگان نیک خردک“. جهان عشق، جهانی بی‌حد و مرز است. (اما) تو چشمانی بسیار کوچک و محدود (نیک خردک) داری. (اشاره به ناتوانی دیدگاه مادی‌گرا در درک عظمت عشق).

“چه داند روستایی مخزن شاه / کماج و دوغ داند جان کردک“. روستایی (فرد عامی و ناآگاه) چه می‌داند از خزانه شاه (اسرار الهی و معرفت ربانی)؟ جان روستایی فقط نان و دوغ (کماج و دوغ، کنایه از لذت‌های ناچیز دنیوی) را می‌شناسد.

بی‌نصیبی و مرد کار (بیت ۵ و ۶)

مولانا به بی‌حاصلی مدعیان و راه حل اشاره می‌کند: “بجز بانگ دفت نبود نصیبی / چو هستی چون خصی در روز گردک“. (از عشق حقیقی) جز صدای دهل و طبل (بانگ دف، کنایه از غوغای بی‌ثمر یا آوازه‌گری بی‌محتوا) نصیبی نخواهی برد. (مانند) خصی (مردانگی از دست‌داده و ناتوان) در روز جمع‌آوری محصول (روز گردک، کنایه از روز قیامت یا رسیدن به حقیقت).

“اگر خواهی که مرد کار گردی / ز کار و بار خود شو زود فردک“. اگر می‌خواهی که مرد میدان (مرد کار، اهل حقیقت) شوی. هر چه زودتر از کار و بار و تعلقات خود (مادیات و خودخواهی‌ها) جدا و تنها (فردک) شو.

خودفروشی و دعوی مردی (بیت ۷ و ۸)

مولانا به پرهیز از خودنمایی توصیه می‌کند: “چو چیزی یافتی خود را تو مفروش / به پیش هر دکان مانند قردک“. هنگامی که چیزی (معرفتی یا لطفی) یافتی، خود را نفروش (خودنمایی و تکبر مکن). (و) در پیش هر دکان (در برابر هر کس) مانند میمون (قردک) نباش (که هر دم خود را به نمایش می‌گذارد).

“که دعوی مردیت بی‌جان مردان / بدان آرد که گویندت که مردک“. زیرا ادعای مردانگی تو، بدون جان مردان حقیقی (روحیه فداکاری و ایثار)، تو را به جایی می‌رساند که (مردم از سر طعنه) به تو “مردک” (مرد کوچک و بی‌اهمیت) بگویند.

بسته چشم در زهد و شیخی دروغی (بیت ۹ و ۱۰)

مولانا به زهد ظاهری و شیخی کاذب اشاره می‌کند: “اگر ناگاه مردی پیش افتد / به خون خود دری کاری نبردک“. اگر ناگهان مردی حقیقی (عاشق و سالک راستین) سر راهت قرار گیرد. (تو از ترس یا ضعف) به خون خودت کاری نخواهی برد (نمیتوانی کاری انجام دهی و مردانگی به خرج دهی).

“تو دیده بسته‌ای در زهد می‌باش / به تسبیح و به ذکر چند وردک“. تو چشمانت را بسته‌ای (از دیدن حقیقت غافلی)، و (تنها) در زهد ظاهری به سر می‌بری. (با) تسبیح و ذکر چند ورد کوچک (کنایه از عبادات و اذکار سطحی و بی‌روح).

“مکن شیخی دروغی بر مریدان / ار آن ناز و کرشمه ای فسردک“. شیخی دروغین (راهبری کاذب) بر مریدان مکن. و ای کسی که از ناز و کرشمه (خودنمایی و ظاهرسازی) خسته و دل‌سرد (فسردک) شده‌ای.

شطرنج و نرد شمس‌الدین (بیت ۱۱)

غزل با اشاره به شمس تبریزی به پایان می‌رسد: “شه شطرنجی ار تو کژ ببازی / به شمس الدین تبریزی تو نردک“. اگر تو (ای مدعی) در شطرنج زندگی و سلوک، کج و نادرست بازی کنی. (در این صورت) در برابر شمس‌الدین تبریزی (شاه شطرنج حقیقت)، تو مانند نرد (بازی نرد که مبتنی بر شانس است و اختیار کمتری دارد) هستی. (یعنی بازی تو در برابر شمس تبریزی، بی‌ارزش و بی‌اختیار است، و اوست که حرکت‌ها را می‌سازد).