تفسیر غزل شماره ۱۳۱۶ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، انتقادی تند و رندانه به عشق‌های ظاهری و دنیوی است. مولانا با خطاب به کسی که اسیر ظاهر و مادیات است، او را از حقیقت عشق دور می‌بیند و تأکید می‌کند که عشق حقیقی، رهایی از تعلقات و پرواز در عالم معناست. در ادامه، خود را از بند هرگونه محدودیت رها شده و در عالم بی‌نیازی و مستی عشق، شناور می‌بیند و در نهایت به شمس تبریزی به عنوان حقیقت باز سپید عشق اشاره می‌کند.

نفی عشق ظاهری (بیت ۱ و ۲)

غزل با طرد عشق‌های ظاهری آغاز می‌شود: “رو رو که نه‌ای عاشق ای زلفک و ای خالک / ای نازک و ای خشمک پابسته به خلخالک“. برو برو (ای کسی که مدعی عشقی)، که تو عاشق نیستی! ای کسی که به زلف کوچک و خال کوچک (زیبایی‌های ظاهری)، ای نازک‌طبع و خشمگین (کنایه از رفتار سطحی)، و پابسته به خلخالک (مقید به زینت‌ها و تعلقات دنیوی) هستی.

“با مرگ کجا پیچد آن زلفک و آن پیچک / بر چرخ کجا پرد آن پرک و آن بالک“. آن زلف کوچک و آن پیچ (نماد تعلقات دنیوی و زیبایی‌های زودگذر) کجا می‌تواند با مرگ (فنا و حقیقت) دست و پنجه نرم کند؟ آن پر کوچک و آن بال کوچک (نماد روح ضعیف و محدود) کجا می‌تواند بر چرخ (آسمان معنا و عالم لاهوت) پرواز کند؟

دلتنگی از دوری مادیات (بیت ۳ و ۴)

مولانا به ناپایداری تعلقات دنیوی اشاره می‌کند: “ای نازک نازک‌دل دل جو که دلت ماند / روزی که جدا مانی از زرک و از مالک“. ای نازک‌دل و حساس، به دنبال دل باش که دلت (حقیقت روحی‌ات) باقی بماند. در روزی که از زر کوچک و از مالک (مال و ثروت و دارایی) جدا شوی.

“اشکسته چرا باشی دلتنگ چرا گردی / دل همچو دل میمک قد همچو قد دالک“. چرا شکسته دل و دلتنگ باشی؟ در حالی که دلت مانند میم کوچک (یعنی بسته و محدود) است و قدت (وجودت) مانند دال کوچک (یعنی خمیده و حقیر) است؟ (کنایه از انسان‌های کوته‌بین و حقیر در مقابل عظمت عشق).

رهایی از ترس و معراج عاشقانه (بیت ۵ و ۶)

مولانا به توانایی رهایی از تعلقات اشاره می‌کند: “تو رستم دستانی از زال چه می‌ترسی / یا رب برهان او را از ننگ چنین زالک“. تو که مانند رستم دستان (پهلوان نامی شاهنامه، نماد قدرت و شجاعت) هستی، از زال (پیرزنی که نماد ضعف و پیری و دنیاست) چه می‌ترسی؟ یا رب، او را از ننگ چنین زالی (اسارت در چنین دنیا و نفس ناتوانی) رهایی بخش.

“من دوش تو را دیدم در خواب و چنان باشد / بر چرخ همی‌گشتی سرمستک و خوش حالک“. من دیشب تو را در خواب دیدم و آن‌گونه بود که: بر چرخ (آسمان) می‌گشتی و سرمست و خوش‌حال بودی.

آزادی از جبر (بیت ۷ و ۸)

مولانا به آزادی از قید سرنوشت اشاره می‌کند: “می‌گشتی و می‌گفتی ای زهره به من بنگر / سرمستم و آزادم ز ادبارک و اقبالک“. می‌گشتی (در آسمان) و می‌گفتی: “ای زهره (ستاره زهره)، به من نگاه کن. من سرمستم و آزادم از بدبختی و خوشبختی کوچک (ادبارک و اقبالک، اشاره به رهایی از جبر سرنوشت ظاهری).

“درویشی وانگه غم از مست نبیذی کم / رو خدمت آن مه کن مردانه یکی سالک“. درویش (اهل فقر و رهایی) باش، و آنگاه غم تو کمتر از غم مستی نبیذ (شراب) است. (یعنی مستی عشق غم ندارد). برو و خدمت آن ماه (معشوق کامل) را بکن، مردانه و یکرنگ باش ای سالک.

رهایی از نجوم و ظواهر (بیت ۹ و ۱۰)

مولانا به بی‌اعتنایی به علم نجوم اشاره می‌کند: “بر هفت فلک بگذر افسون زحل مشنو / بگذار منجم را در اختر و در فالک“. از هفت آسمان (هفت فلک) بگذر (از محدودیت‌های مادی فراتر رو). افسون و فریب زحل (ستاره‌ای که نماد بدشانسی و محدودیت است) را گوش مکن. منجم (اخترشناس و پیشگو) را در ستاره‌اش و در فالش رها کن (به این امور اهمیتی نده).

“من خرقه ز خور دارم چون لعل و گهر دارم / من خرقه کجا پوشم از صوفک و از شالک“. من خرقه (لباس درویشی یا هویت) را از خورشید (نور و حقیقت) دارم (هویتی نورانی دارم). من مانند لعل و گوهر (گران‌بها) هستم. من چگونه می‌توانم خلقه‌ای از صوف کوچک و از شال کوچک (لباس‌های پشمین و ساده درویشی که نماد فقر ظاهری است) بپوشم؟ (اشاره به غنای درونی و بی‌نیازی از ظاهر).

گفتگو با یار عرب (بیت ۱۱ و ۱۲)

مولانا به گفتگو با معشوق اشاره می‌کند: “با یار عرب گفتم در چشم ترم بنگر / می‌گفت به زیر لب لا تخدعنی والک“. با یار عرب (معشوقی با اصالت و نجیب، یا شمس تبریزی که گاهی با این صفت یاد می‌شود) گفتم: “در چشم تر (چشم اشکبار و عاشقانه) من بنگر.” او به زیر لب می‌گفت: “مرا فریب نده، و برای تو چه خواهد شد” (لا تخدعنی والک). (اشاره به تیزبینی معشوق و عدم فریب از ظاهر).

“می‌گفتم و می‌پختم در سینه دو صد حیلت / می‌گفت مرا خندان کم تکتم احوالک“. من (برای اثبات عاشقی‌ام) می‌گفتم و در سینه دو صد حیله (شیوه‌های مختلف) می‌پختم (آماده می‌کردم). او (معشوق) خندان به من می‌گفت: “کمتر احوال خود را پنهان کن” (کم تکتم احوالک). (اشاره به شفافیت معشوق که همه چیز را می‌داند).

خاموشی و دیدن شه (بیت ۱۳)

غزل با دعوتی به خاموشی و دیدن حقیقت به پایان می‌رسد: “خامش کن و شه را بین چون باز سپیدی تو / نی بلبل قوالی درمانده در این قالک“. خاموش باش (سخن گفتن را رها کن) و شه (معشوق حقیقی) را ببین. تو مانند باز سپید (پرنده شکاری بلند پرواز و نماد روح بلند) هستی. نه بلبل قصه‌گو و اهل کلامی که در این گفتگو و قالب سخن درمانده است.