تفسیر غزل شماره ۱۳۰۷ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، ستایشی تمام‌عیار از معشوق الهی است که او را همه‌کاره و همه چیز عاشق معرفی می‌کند. مولانا با برشمردن صفات و تأثیرات معشوق بر وجود عاشق، به وابستگی کامل و عاشقانه خود به حق تعالی اشاره دارد. غزل در نهایت به مقام و منزلت والای عاشق در نزد معشوق و لطف بی‌کران او می‌پردازد.

معشوق، مونس و داروی عاشق (بیت ۱ و ۲)

غزل با ستایش معشوق آغاز می‌شود: “ای مونس و غمگسار عاشق / وی چشم و چراغ و یار عاشق“. ای کسی که مونس و همدم و غمخوار عاشق هستی. و ای کسی که چشم و چراغ (روشنایی‌بخش و راهنما) و یار عاشق هستی.

“ای داروی فربهی و صحت / از بهر تن نزار عاشق“. ای کسی که داروی فربهی و صحت (نیروبخشی و سلامتی) هستی. از برای تن نزار (جسم لاغر و ضعیف) عاشق. (یعنی معشوق مایه حیات و قوت جسم و روح عاشق است).

ربودن دل و راهنمایی عاشق (بیت ۳ تا ۶)

مولانا به تأثیر معشوق بر دل عاشق اشاره می‌کند: “ای رحمت و پادشاهی تو / بربوده دل و قرار عاشق“. ای کسی که رحمت و پادشاهی تو (لطف و قدرتت)، دل و آرام و قرار عاشق را بربوده است (از او گرفته و بی‌قرارش کرده است).

“ای کرده خیال را رسولی / در واسطه یادگار عاشق“. ای کسی که خیال (تصویر ذهنی) را رسولی (پیام‌آور) قرار داده‌ای. در واسطه یادگار عاشق (تا عاشق به واسطه خیال تو را به یاد آورد و ارتباط برقرار کند).

“آن را که به خویش بار ندهی / کی بیند کار و بار عاشق“. کسی که تو (معشوق) او را به خود راه ندهی و بار ندهی (اجازه ورود ندهی). چگونه کار و بار عاشق (حال و احوال و سیر و سلوک عاشق) را درک خواهد کرد؟ (یعنی تنها کسی که مقبول معشوق است، می‌تواند حقیقت عشق را بفهمد).

“از جذب و کشیدن تو باشد / آن ناله زار زار عاشق“. آن ناله‌های زار و پریشان عاشق، همگی از جذب و کشیدن تو (جذبه و کشش معشوق) است.

تعلیم و راهنمایی معشوق (بیت ۷ تا ۱۰)

مولانا به هدایت‌گری معشوق اشاره می‌کند: “تعلیم و اشارت تو باشد / آن حیله گری و کار عاشق“. آن حیله‌گری و چاره‌جویی و کار عاشق (در راه رسیدن به تو)، همگی تعلیم و اشاره تو است. (یعنی هوش و تدبیر عاشق نیز از جانب معشوق است).

“از راه نمودن تو باشد / آن رفتن راهوار عاشق“. آن راهوار رفتن عاشق (پیمودن آسان و صحیح راه عشق)، همگی از راه نمودن تو (هدایت و راهنمایی تو) است.

“ای بند تو دلگشای عاشق / وی پند تو گوشوار عاشق“. ای کسی که بند تو (اسارت در عشق تو) دلگشای عاشق (مایه گشایش و شادی دل) است. و ای کسی که پند تو (نصیحت و کلام تو) گوشواره عاشق (زینت و مایه افتخار) است.

“دیرست که خواب شب نمانده است / در دیده شرمسار عاشق“. مدت‌هاست که خواب شب در چشم شرمسار عاشق (شرمنده از دوری معشوق یا از گناهان خود) باقی نمانده است.

تغییرات ناشی از عشق (بیت ۱۱ تا ۱۴)

مولانا به تغییرات جسمی و روحی عاشق اشاره می‌کند: “دیرست که اشتها برفتست / از معده لقمه خوار عاشق“. مدت‌هاست که اشتها (به غذای جسمانی) از معده لقمه‌خوار عاشق رفته است. (عاشق از غذای روحانی تغذیه می‌کند).

“دیرست که زعفران برستست / از چهره لاله زار عاشق“. مدت‌هاست که زعفران (رنگ زرد و پژمردگی) از چهره لاله‌زار عاشق (چهره‌ای که زمانی شاداب و مانند لاله بود) روییده است. (اشاره به زردی چهره از عشق و بی‌خوابی).

“دیرست کز آب‌های دیده / دریا کردی کنار عاشق“. مدت‌هاست که از آب‌های دیده (اشک‌های) عاشق، کنار عاشق (جایگاه او) را دریا کرده‌ای. (اشاره به کثرت اشک عاشق).

“زین‌ها چه زیانش چون تو باشی / چاره گر و غمگسار عاشق“. از این‌ها (بی‌خوابی، بی‌اشتهایی، زردی چهره، اشک فراوان) چه زیانی به عاشق می‌رسد؟ وقتی که تو (معشوق) چاره‌گر و غمگسار عاشق باشی. (یعنی این رنج‌ها در برابر لطف معشوق هیچ‌اند).

گنج‌های عشق و افتخار عاشق (بیت ۱۵ تا ۱۸)

مولانا به بخشش‌های معشوق اشاره می‌کند: “صد گنج فروشیش به دانگی / وان دانگ کنی نثار عاشق“. (معشوق) صد گنج (معرفت و فیض) را به بهای دانگی (مقدار بسیار کم) می‌فروشی. و آن دانگ را نیز نثار عاشق می‌کنی (به او می‌بخشی). (اشاره به لطف بی‌کران معشوق).

“ای لاف ابیت عند ربی / آرایش و افتخار عاشق“. ای (معشوق) که لاف (مایه فخر و مباهات) “ابیت عند ربی” (اشاره به حدیث قدسی “من در نزد پروردگارم شب را به سر می‌برم در حالی که او مرا طعام و آب می‌دهد” که اشاره به مقام قرب پیامبر است) هستی. (این مقام) آرایش و افتخار عاشق است. (یعنی عاشق به این مقام قرب معشوق می‌بالد).

“لو لاک لما خلقت الافلاک / نه چرخ به اختیار عاشق“. ای (معشوق) که اگر تو نبودی، افلاک (آسمان‌ها) را خلق نمی‌کردم (اشاره به حدیث قدسی “لولاک لما خلقت الافلاک”). (به همین دلیل،) نه چرخ (نه آسمان) به اختیار عاشق (تحت اراده عاشق) درمی‌آید. (اشاره به قدرت معنوی عاشق).

کفایت عنایت الهی (بیت ۱۹)

غزل با اشاره به بسندگی عنایت الهی به پایان می‌رسد: “بس کن که عنایتش بسنده است / برهان و سخن گزار عاشق“. (ای مولانا) سخن را بس کن، زیرا عنایت (لطف و توجه) او (معشوق) برای برهان و سخن گفتن عاشق کافی است. (یعنی لطف الهی چنان عظیم است که نیازی به توضیح و دلیل بیشتر نیست).