تفسیر غزل شماره ۱۲۹۷ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا به مفهوم “فارغ بودن” می‌پردازد و تفسیری عمیق و عرفانی از آن ارائه می‌دهد. مولانا فراغت حقیقی را نه در بی‌کاری و آسودگی ظاهری، بلکه در رهایی از تعلقات دنیوی و دستیابی به آرامش درونی می‌داند. او این مفهوم را با تمثیل “قلندر” و “مور و سلیمان” روشن می‌سازد.

فراغت از کار و غمخواری (بیت ۱ و ۲)

غزل با اشاره به دوری از فراغت ظاهری آغاز می‌شود: “مدارم یک زمان از کار فارغ / که گردد آدمی غمخوار فارغ“. هیچ‌گاه در زندگی‌ام (مدار من) حتی یک لحظه از کار (از تلاش معنوی یا از بندگى حق) فارغ و بی‌کار نیستم. زیرا اگر انسان غمخوار (درگیر غم دنیا) باشد، هرگز به فراغت (آسودگی حقیقی) نمی‌رسد.

“چو فارغ شد غم او را سخره گیرد / مبادا هیچ کس ای یار فارغ“. (نفس اماره) هنگامی که انسان از کار و تلاش معنوی فارغ شود، غم (همان نفس) او را مسخره می‌کند و به بازی می‌گیرد. ای یار، مبادا هیچ کس (از بندگى حق و تلاش معنوی) فارغ باشد و خود را به دست غم بسپارد.

قلندر و فراغت حقیقی (بیت ۳ و ۴)

مولانا به ماهیت فراغت قلندر اشاره می‌کند: “قلندر گرچه فارغ می‌نماید / ولیکن نیست در اسرار فارغ“. قلندر (عارف سالک و رها از تعلقات دنیوی)، گرچه در ظاهر بی‌کار و بی‌قید و بند به نظر می‌رسد و “فارغ” می‌نماید. اما در باطن و در اسرار (حقایق معنوی)، هرگز فارغ و بی‌خبر نیست (بلکه همواره مشغول سیر و سلوک است).

“ز اول می‌کشد او خار بسیار / همه گل گشت و گشت از خار فارغ“. او (قلندر) از ابتدا خار‌های بسیاری (سختی‌ها و رنج‌های راه سلوک) را تحمل می‌کند. اما سرانجام همه آن خارها به گل (لطف و فیض الهی) تبدیل می‌شوند و او از رنج خار (از زحمت و مشقت راه) فارغ می‌گردد.

مور و سلیمان و فراغت از انبار (بیت ۵ و ۶)

مولانا با تمثیل مور و سلیمان به فراغت حقیقی می‌پردازد: “چو موری دانه‌ها انبار می‌کرد / سلیمان شد شد از انبار فارغ“. هنگامی که کسی (مانند مور) مشغول انبار کردن دانه‌ها (جمع کردن متاع دنیا) است و به ظواهر می‌پردازد. او نمی‌تواند مانند سلیمان (که با رسیدن به مقام قرب الهی و تسلط بر عالم) از انبار (از نیاز به جمع‌آوری و تعلق به دنیا) فارغ گردد. (تنها با رسیدن به مقام سلیمانی است که می‌توان از انبار فارغ شد).

“چو دریاییست او پرکار و بی‌کار / از او گیرند و او ز ایثار فارغ“. او (معشوق الهی یا عارف کامل) مانند دریایی است که هم پرکار (پر از فعالیت و فیض‌بخشی) است و هم بی‌کار (آرام و بی‌تأثر). موجودات از او (فیض و رحمت) می‌گیرند، اما او خود از ایثار و بخشش (از منت‌گذاری و انتظار جبران) فارغ است.

قلندر در کشتی و رهایی از دریابار (بیت ۷ و ۸)

مولانا به حال قلندر در مسیر سلوک اشاره می‌کند: “قلندر هست در کشتی نشسته / روان در را و از رفتار فارغ“. قلندر (عارف) در کشتی (کشتی سلوک یا کشتی وجود) نشسته است. او در حال حرکت و روان شدن در راه (حق) است، اما از رفتار (از حرکت ظاهری و از خود راندن کشتی) فارغ است. (یعنی حرکت او به دست خودش نیست و به لطف معشوق می‌رود).

“در این حیرت بسی بینی در این راه / ز کشتی و ز دریابار فارغ“. در این حیرت (شگفتی و سرگشتگی در راه حق)، در این مسیر (سلوک) بسیاری را خواهی دید که از کشتی (وسیله ظاهری) و از دریابار (از مسئولیت و سنگینی بار سفر) فارغ‌اند. (یعنی این سیر و سلوک با لطف الهی بدون بار و مسئولیت ظاهری طی می‌شود).

وهم کشتی و حماقت (بیت ۹)

غزل با نکوهش کسانی که به ظاهر دل خوش کرده‌اند به پایان می‌رسد: “به یاد بحر مست از وهم کشتی / نشسته احمقی بسیار فارغ“. کسی که به یاد بحر (دریای حقیقت) است، اما (در توهم خود) مست از وهم کشتی (فریب ظواهر و تصورات خود) شده است. چنین کسی احمقی است که در ظواهر فارغ نشسته و از حقیقت غافل است. (یعنی تصور می‌کند با بودن در کشتی ظاهری به دریا رسیده، در حالی که در وهم است).