تفسیر غزل شماره ۱۲۸۲ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، به مقام فنا در ذات حق و قدرت مطلق عشق می‌پردازد. مولانا با بیانی شورانگیز و غنی از تصاویر عرفانی، به ویرانگری سازنده عشق اشاره می‌کند که دل را از هستی مجازی فانی ساخته و به حقیقت جاودانه می‌رساند. این غزل تأکید بر شفابخشی و بینش‌آفرینی عشق دارد.

فنا در معشوق و کار تمام‌شده (بیت ۱ و ۲)

غزل با اشاره به فنای در معشوق آغاز می‌شود: “تمام اوست که فانی شدست آثارش / به دوستگانی اول تمام شد کارش“. او (معشوق الهی) تمامی وجود است؛ زیرا آثار و نشانه‌های (هستی و تعینات) او فانی شده‌اند (در ذات او محو گشته‌اند). کار او (معشوق یا کار خلقت و هدایت)، از همان آغاز و از طریق دوستگانی اول (ارتباط و محبت اولیه با حق، یا ذات ازلی حق)، به کمال رسید و تمام شد. این بیت به وحدت وجود و کمال ازلی حق اشاره دارد.

سپس به دل خراب عاشق اشاره می‌کند: “مرا دلیست خراب خراب در ره عشق / خراب کرده خراباتیی به یک بارش“. من دلی دارم که در راه عشق، خراب خراب (بسیار ویران و از خود بیخود) شده است. این خرابی را خراباتیی (معشوق یا باده‌فروش عشق) با یک بار (یک جلوه یا یک نگاه) انجام داده است. این خرابی، خرابی سازنده است که مقدمه آبادی حقیقی دل است.

دعوت به برداشتن عاشق از افتادگی (بیت ۳ و ۴)

مولانا از عشق می‌خواهد که به سراغ عاشق بیاید: “بگو به عشق بیا گر فتاده می‌خواهی / چنان فتاد که خواهی بیا و بردارش“. به عشق بگو که اگر عاشق افتاده‌ای (در راه عشق ناتوان و فنا شده‌ای) می‌خواهد، بیاید (و او را دریابد). او (عاشق) چنان افتاده است که تو (ای عشق)، هر طور که می‌خواهی، بیا و او را بردار (و به سوی خود ببر). این بیت، تسلیم محض عاشق در برابر اراده عشق را نشان می‌دهد.

سپس به بیم از شعله‌های عشق اشاره می‌کند: “میا به پیش ز درش ببین که می‌ترسم / ز شعله‌ها که بسوزی ز سوز اسرارش“. (ای عقل جزئی یا ای کسی که تاب نداری)، به پیشگاه او (معشوق) نیا، ببین که می‌ترسم. می‌ترسم که از شعله‌هایی که از سوز اسرار او (رازهای سوزاننده عشق) برمی‌خیزد، بسوزی و تاب نیاوری.

اشک عاشق و معجزه موسی (بیت ۵ و ۶)

مولانا به سیل اشک‌های عاشق اشاره می‌کند: “وگر بگیردت آتش به سوی چشم من آ / که سیل سیل روانست اشک دربارش“. و اگر (از سوز عشق) آتش تو را فرا گرفت و بسوزاند، به سوی چشم من بیا. چرا که از چشم من، سیل سیل اشک (اشک‌های فراوان) مانند باران در حال ریزش است (که می‌تواند آتش تو را فرو نشاند).

سپس به معجزه حضرت موسی (ع) از طریق اشک اشاره می‌کند: “حدیث موسی و سنگ و عصا و چشمه آب / ز اشک بنده ببینی به وقت رفتارش“. حکایت موسی (ع) و سنگ و عصا (که با ضربه عصا از سنگ دوازده چشمه جاری شد) و چشمه آب، (تمام این معجزه را) از اشک این بنده (مولانا یا عاشق) در زمان جاری شدنش خواهی دید. این بیت، به عظمت و جاری‌کنندگی اشک‌های عاشق در راه عشق اشاره دارد.

شفای بیماران و بیداری دل‌های خفته (بیت ۷ و ۸)

مولانا به قدرت شفابخشی و بینش‌آفرینی چشم معشوق (یا چشم عاشقی که نور حق در اوست) اشاره می‌کند: “برآر بانگ و بگو هر کجا که بیماریست / صلای صحت و دولت ز چشم بیمارش“. بانگ برآور و به هر کجا که بیماری است، بگو: “ندای صحت و دولت (سلامتی و سعادت) از چشم بیمار او (چشم معشوق که از شدت عشق بیمارگونه و در عین حال شفابخش است) می‌آید.”

“برآ به کوه و بگو هر کجا که خفته دلیست / صلای بینش و دانش ز بخت بیدارش“. به کوه (به عالم بالا یا به دل‌های سخت) برو و بگو هر کجا که دلی خفته و غافل است، ندای بینش و دانش (آگاهی و معرفت) از بخت بیدار او (از سعادت و اقبال بیدار معشوق) به گوش می‌رسد.

نور شمع و فروغ انوار (بیت ۹)

غزل با اشاره به نور معشوق به پایان می‌رسد: “که نور من شرح الله صدره شمعیست / که در دو کون نگنجد فروغ انوارش“. زیرا نور من (نور معشوق یا نور الهی)، مانند آن شمع است که “شرح الله صدره” (خداوند سینه او را گشاده ساخت، اشاره به آیه قرآنی شرح صدر پیامبر) و فروغ و روشنایی انوارش (نورهای الهی) در دو عالم (دنیا و آخرت) نمی‌گنجد. این بیت به عظمت و بی‌کرانگی نور معشوق و فیض الهی اشاره دارد.