تفسیر غزل شماره ۱۲۸ دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۱۲۸ از دیوان شمس مولانا با مطلع «ما را سفری فتاد بی‌ما / آن جا دل ما گشاد بی‌ما»، غزلی است در بیان تجربه عمیق فنا و رهایی از خودی در مسیر عشق الهی. مولانا در این غزل، حالتی را توصیف می‌کند که سالک در غیاب “من” و “خودی” به حقایقی دست می‌یابد و به وصال معشوق می‌رسد.

مطلع غزل، بیانگر سفری است که بدون حضور “ما” (اشاره به نفس، خودی و منیّت) رخ داده است: “ما را سفری فتاد بی‌ما”. در این سفر بی‌خودی، گشایشی در دل حاصل شده است: “آن جا دل ما گشاد بی‌ما”. این نشان می‌دهد که رهایی از نفس، شرط لازم برای گشوده شدن دل و دریافت حقایق است.

معشوق (که در بیت قبل با عنوان “آن مه” آمده بود و پیشتر “ز ما نهان همی‌شد”) در این حالت بی‌خودی، رخ خود را به عاشق نشان می‌دهد: “آن مه که ز ما نهان همی‌شد / رخ بر رخ ما نهاد بی‌ما”. وصال معشوق زمانی حاصل می‌شود که حجاب خودی کنار رود.

در ادامه، مولانا به پارادوکسی در عشق اشاره می‌کند: “چون در غم دوست جان بدادیم / ما را غم او بزاد بی‌ما”. هنگامی که عاشق جان (هستی ظاهری و خودی) خود را در غم دوست فدا کرد، غم دوست او را زنده کرد و وجودی نو به او بخشید. این “غم دوست” در اینجا نه به معنای رنج، بلکه اشاره به حال و هوای عشق و یاد معشوق است که حیات‌بخش جان عاشق می‌شود.

مولانا حال و روز عاشقان فانی شده را توصیف می‌کند: “ماییم همیشه مست بی‌می / ماییم همیشه شاد بی‌ما”. این مستی و شادی، ناشی از باده مادی نیست، بلکه از جذبه الهی است و بدون حضور “ما” (نفس و خودی) حاصل شده است.

با تأکید بر فنای خودی، از دیگران می‌خواهد که او را با هستی پیشینش به یاد نیاورند: “ما را مکنید یاد هرگز / ما خود هستیم یاد بی‌ما”. وجود فعلی آن‌ها عین یاد معشوق است و نیازی به یادآوری از جانب دیگران نیست.

در ادامه، به حالت شادی بی‌خودی اشاره می‌کند و معشوق را خطاب قرار می‌دهد: “بی ما شده‌ایم شاد گوییم / ای ما که همیشه باد بی‌ما”. در این حالت رهایی از خود، با شادی می‌گویند: “ای هستی مطلق (ما)، همیشه بی‌نیاز از ما (هستی‌های مقید) باش”.

در این مسیر بی‌خودی، موانع کنار می‌روند: “درها همه بسته بود بر ما / بگشود چو راه داد بی‌ما”. زمانی که “ما” (نفس) کنار رفت، درهای بسته (موانع رسیدن به حقیقت) گشوده شد و راه نمایان گشت.

حتی پادشاهان بزرگ در این مقام بنده می‌شوند: “با ما دل کیقباد بنده‌ست / بنده‌ست چو کیقباد بی‌ما”. دل پادشاه مقتدری چون کیقباد نیز در برابر “ما” (که فانی در حق شده‌ایم) بنده است و این بندگی در حالت بی‌خودی (رهایی از خودی) است که محقق می‌شود.

عاشقان فانی شده، از قید نیک و بد ظاهری رها می‌شوند: “ماییم ز نیک و بد رهیده / از طاعت و از فساد بی‌ما”. در این مقام، اعمال ظاهری (طاعت و فساد) که مربوط به عالم تکلیف و خودی است، بی‌اعتبار می‌شود و سالک از این دوگانه رهایی می‌یابد.

به طور کلی، غزل ۱۲۸ مولانا، غزلی است در بیان اوج فنا و بقای بالله. این غزل تأکید دارد که سفر حقیقی به سوی حق، رهایی از خود و خودبینی است. در این حالت بی‌خودی است که دل گشوده می‌شود، معشوق رخ می‌نماید، حیات نو آغاز می‌شود، شادی و مستی پایدار به دست می‌آید، موانع برداشته می‌شوند، و از قید نیک و بد ظاهری رهایی حاصل می‌شود. این غزل تصویری قدرتمند از تبدیل هستی مجازی به هستی حقیقی در سایه فناء فی الله ارائه می‌دهد.