تفسیر غزل شماره ۱۲۷ دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۱۲۷ از دیوان شمس مولانا با مطلع «کو مطرب عشق چست دانا / کز عشق زند نه از تقاضا»، غزلی است در جستجوی مرشد کامل و بیان کیفیت موسیقی معنوی عشق که از عالم غیب بر جان سالک می‌رسد. مولانا در این غزل، شور و حال ناشی از این موسیقی و رقص جان را به تصویر می‌کشد.

مولانا در ابتدای غزل، با پرسش از یافتن “مطرب عشق چست دانا” آغاز می‌کند. این مطرب، نمادی از پیر کامل یا همان شمس تبریزی است که آوای عشق الهی را می‌نوازد. صفت “چست دانا” نشان از مهارت و معرفت او در این زمینه دارد. نکته مهم در مورد این موسیقی این است که “کز عشق زند نه از تقاضا”؛ این آوا از سر عشق و بی‌نیازی نواخته می‌شود، نه از روی درخواست و انتظار از کسی. این بیانگر فیض بی‌دریغ الهی و عنایت بی‌واسطه مرشد است.

شاعر با اندوه می‌گوید که در آرزوی یافتن چنین مطربی و شنیدن چنین آوایی، عمرش به سر رسیده است: “مردم به امید و این ندیدم / در گور شدم بدین تمنا”. این بیان، نهایت اشتیاق و حسرت او را برای این تجربه نشان می‌دهد.

سپس به یار عزیزی خطاب می‌کند و می‌گوید: “ای یار عزیز اگر تو دیدی / طوبی لک یا حبیب طوبی”. اگر تو ای دوست عزیز، به چنین مطرب و آوایی دست یافته‌ای، خوشا به حال تو! “طوبی لک” عبارتی عربی به معنی “خوشا به حال تو” است و تکرار آن، تأکید بر سعادت واصل شدن به این مقام دارد.

مولانا به احتمال پنهان بودن این مطرب یا معشوق اشاره می‌کند: “ور پنهانست او خضروار / تنها به کناره‌های دریا”. همانند حضرت خضر که بنا بر روایات پنهان زیست و با آب حیات در ارتباط بود، ممکن است این مطرب نیز پنهان باشد و در کناره‌های دریای معرفت (عالم غیب) حضور داشته باشد.

با وجود پنهانی، عاشق سلام سوزان خود را از طریق باد به او می‌فرستد: “ای باد سلام ما بدو بر / کاندر دل ما از اوست غوغا”. باد پیام‌آور دل بی‌قرار عاشق است که در اثر یاد و نام معشوق در غوغا و آشوب است. او یقین دارد که “سلام‌های سوزان / آرد به حبیب عاشقان را” و این ابراز نیاز و شوق به معشوق می‌رسد.

ماهیت عشق و سیر معنوی را با حرکت عالم مرتبط می‌سازد: “عشقیست دوار چرخ نه از آب / عشقیست مسیر ماه نه از پا”. حرکت چرخ‌های فلک و مسیر ماه، ناشی از عشق است، نه از علل مادی مانند آب یا حرکت پا. این بیان، عشق را نیروی محرکه کل هستی و امری فرامادی می‌داند.

این حرکت معنوی در عالم صغیر (انسان) در قالب ذکر و یاد معشوق متجلی می‌شود: “در ذکر به گردش اندرآید / با آب دو دیده چرخ جان‌ها”. هنگامی که عاشق به ذکر و یاد معشوق می‌پردازد، جان او به چرخش درمی‌آید (اشاره به سماع عرفانی) و این چرخش همراه با اشک شوق و سوز درونی است.

ذکر وسیله رسیدن به معشوق است: “ذکرست کمند وصل محبوب”. یاد و نام حق، کمندی است که عاشق را به وصال محبوب می‌رساند.

غزل با دعوت به سکوت پایان می‌یابد: “خاموش که جوش کرد سودا”. وقتی شور و حال عشق و سودای وصال به اوج خود می‌رسد، زبان از بیان آن قاصر می‌ماند و سکوت، گویاترین فریاد است.

به طور کلی، غزل ۱۲۷ مولانا غزلی است در طلب پیر کامل و موسیقی معنوی عشق، بیانگر بی‌قراری و حسرت عاشق در فراق، امید به یافتن معشوق پنهان، و تأثیر شگرف ذکر و یاد حق بر جان. این غزل با استفاده از استعارات زیبای مطرب، باده، باد، چرخ فلک و ماه، سفری درونی عاشق به سوی عالم وحدت و فنا را ترسیم می‌کند و با تأکید بر سکوت، به نامحدود بودن تجربه عرفانی اشاره دارد.