تفسیر غزل شماره ۱۲۶۵ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، ستایشی عمیق از معشوق الهی است که محور هستی، فداکننده اختیار، و مایه حیات و تحول است. مولانا با نادیده گرفتن هر آنچه غیر اوست، بر تسلیم محض در برابر عشق و لطف معشوق تأکید می‌کند. این غزل سرشار از توصیفات جمال و جلال معشوق و بیانگر اوج فنای عاشق در اوست.

محوریت معشوق در هستی (بیت ۱ و ۲)

غزل با توصیف جایگاه مرکزی معشوق آغاز می‌شود: “آن مه که هست گردون گردان و بی‌قرارش / وان جان که هست این جان وین عقل مستعارش“. آن ماه (معشوق) است که گردون (آسمان و کائنات) گردان و بی‌قرار اوست. و آن (معشوق) است که جان و این عقل مستعار (عقلی که امانتی است از جانب حق) نیز جزئی از او (یا متاثر از او) هستند. این بیت، به محوریت و مبدأ بودن معشوق برای همه هستی اشاره دارد.

سپس به نقش معشوق در سلب اختیار از عاشقان می‌پردازد: “هر لحظه اختیاری نو نو دهد به جان‌ها / وین اختیارها را بشکسته اختیارش“. هر لحظه، (معشوق) اختیار و قدرت تازه‌ای به جان‌ها می‌بخشد. اما (در عین حال) اختیار و قدرت خود او، تمام این اختیارها را می‌شکند و از میان برمی‌دارد. این بیانگر این است که در برابر اراده مطلق معشوق، اختیار انسان محو می‌شود.

فنای عاشق در معشوق (بیت ۳ و ۴)

مولانا به فنای خود در معشوق اشاره می‌کند: “من جسم و جان ندانم من این و آن ندانم / من در جهان ندانم جز چشم پرخمارش“. من (عاشق) دیگر جسم و جان خود را نمی‌شناسم. من این (چیزها) و آن (چیزها) را نمی‌دانم. من در این جهان چیزی نمی‌شناسم جز چشم پرخمار (چشم مست و فریبنده) او (معشوق). این بیت، نهایت فنای عاشق در معشوق و از خود بی‌خودی او را نشان می‌دهد.

سپس به زیبایی‌های معشوق اشاره می‌کند: “آن روی همچو روزش وان رنگ دلفروزش / وان لطف توبه سوزش وان خلق چون بهارش“. آن روی او (معشوق) که مانند روز روشن است. و آن رنگی که دل را می‌فروزد (روشن می‌کند). و آن لطفی که توبه را می‌سوزاند و از میان برمی‌دارد. و آن خُلق و خویی که مانند بهار (سرشار از طراوت و حیات) است. این بیت، اوصاف جمال و لطف معشوق را بیان می‌کند.

بی‌اعتباری توبه در برابر عشق (بیت ۵ و ۶)

مولانا به قدرت عشق در از بین بردن توبه اشاره می‌کند: “عشقش بلای توبه داده سزای توبه / آخر چه جای توبه با عشق توبه خوارش“. عشق او (معشوق)، بلای جان توبه است و جزای توبه را داده است (یعنی توبه را بی‌اثر کرده است). آخر چه جای توبه کردن است، با وجود عشق او که توبه را خوار و بی‌مقدار می‌سازد؟ این بیت، نشان می‌دهد که در برابر عظمت و مستی عشق، جایی برای توبه‌های ظاهری نیست.

سپس به پناه بردن به معشوق اشاره می‌کند: “چون دوست و دشمن او هستند رهزن او / ماییم و دامن او بگرفته استوارش“. چون (در راه عشق) هم دوست (ظاهری) و هم دشمن (ظاهری) او، خود رهزن و راهبر او هستند (هر دو به نوعی به سوی او می‌کشانند). پس ما (عاشقان)، تنها دامن او را محکم گرفته‌ایم و به او پناه برده‌ایم. این بیت، به معنی تسلیم کامل در برابر معشوق و پذیرش همه چیز از جانب اوست.

کشیدن جور عشق و بوسیدن گوشواره (بیت ۷ و ۸)

مولانا به لزوم پذیرش رنج عشق اشاره می‌کند: “از عشق جام و دورش شاید کشید جورش / چون گوش دوست داری می‌بوس گوشوارش“. به خاطر عشق (که مانند) جام و دور (نوبت باده‌نوشی) است، باید سختی و ستمش را تحمل کرد. چون گوش خود را دوست داری (و می‌خواهی از سخنان او بهره‌مند شوی)، گوشواره او (جمالش و فیضش که بر گوش آویزان است) را ببوس. این بیت، دعوت به تحمل رنج عشق و بهره‌مندی از فیض معشوق است.

سپس به بی‌نهایت بودن جمال معشوق اشاره می‌کند: “من حلقه‌های زلفش از عشق می‌شمارم / ور نه کجا رسد کس در حد و در شمارش“. من (عاشق) از شدت عشق، حلقه‌های زلف او را می‌شمارم (تلاش می‌کنم زیبایی‌های بی‌نهایت او را درک کنم). وگرنه (اگر عشق نباشد)، چه کسی می‌تواند به حد و اندازه و شمارش او (زیبایی‌های بی‌حد او) برسد؟ این بیت، نشان‌دهنده تلاش عاشق برای درک بی‌نهایت معشوق است.

شمارش لطف و درخواست حیات (بیت ۹)

غزل با درخواست نهایی به پایان می‌رسد: “لطفش همی‌شمارم دل با دم شمرده / جانیش بخش آخر ای کشته زار زارش“. لطف و کرم او (معشوق) را با هر دم و بازدم دلم می‌شمارم (آنقدر که بی‌نهایت است). ای معشوق که عاشقان زار و نزار را می‌کشی (با فنا کردنشان)، در نهایت به او (عاشق) جانی (حیات ابدی) ببخش. این بیت، تمنای حیات جاودانه پس از فنا در راه عشق را بیان می‌کند.