تفسیر غزل شماره ۱۲۵۸ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی شورانگیز به عاشقی، آزادی روح، و ثبات قدم در راه حق است. مولانا مخاطب را به رهایی از قید و بندها و زیستن در حالتی از نشاط و آگاهی درونی فرامی‌خواند. او بر پذیرش تمام احوال عشق، از شادی وصال تا درد فراق، تأکید دارد.

دعوت به شادی و آزادی (بیت ۱ و ۲)

غزل با دعوت به شادی و آزادی آغاز می‌شود: “آن مایی همچو ما دلشاد باش / در گلستان همچو سرو آزاد باش“. ای دوست (مخاطب)، تو نیز از جنس مایی (عاشقی و از حقیقت وجودی ما بهره‌مندی)، پس مانند ما دلشاد و خوش‌حال باش. در گلستان (جهان هستی) همچون سرو (که نماد آزادی و قامت راست است) آزاد و بی‌قید باش. این بیت، بر اهمیت شادی درونی و رهایی از تعلقات بیرونی تأکید دارد.

سپس به جایگاه شاگردی عشق اشاره می‌کند: “چون ز شاگردان عشقی ای ظریف / در گشاد دل چو عشق استاد باش“. ای لطیف و ظریف (ای سالک)، چون تو از شاگردان مکتب عشقی، پس در گشایش دل و وسعت باطنی، مانند خود عشق که استاد (راهنما) است، باش. این بیت، دعوت به وسعت روح و گشایش قلبی در مسیر عشق است.

رویارویی با غم و پذیرش احوال عشق (بیت ۳ و ۴)

مولانا به رویارویی با غم در راه عشق اشاره می‌کند: “گر غمی آید گلوی او بگیر / داد از او بستان امیر‌ داد باش“. اگر غمی به سراغت آمد، گلوی آن غم را بگیر (با آن مقابله کن و بر آن غلبه کن). و داد خود را از آن بستان (حق خود را بگیر)؛ پس خودت امیر داد (حاکم و قاضی بر غم) باش. این بیت، به معنای تسلیم نشدن در برابر غم و پیروزی بر آن با نیروی عشق است.

سپس به مستی جان در بزم حق و تن در میان خلق اشاره می‌کند: “جان تو مست است در بزم احد / تن میان خلق گو آحاد باش“. جان تو (ای سالک) در بزم احد (محفل وحدت و یگانگی حق) مست و غرق است. اما تَن (جسم) در میان مردم، بگو که تنها و آحاد (فرد و یگانه) باشد. این بیت، تفاوت حالت جان (که در وحدت مست است) و تن (که در میان کثرت تنهاست) را نشان می‌دهد.

خسرووار خوشی و فرهادوار فراق (بیت ۵ و ۶)

مولانا به پذیرش تمام احوال عشق اشاره می‌کند: “گاه با شیرین چو خسرو خوش بخند / گه ز هجرش کوه‌کن فرهاد باش“. گاهی (در لحظات وصال و شادی) با معشوق (که به شیرین تشبیه شده)، مانند خسرو شاد و خوش‌خنده باش. و گاهی (در لحظات فراق و دوری) به خاطر هجران او، مانند فرهاد کوه‌کن (درگیر رنج و سختی) باش. این بیت، دعوت به پذیرش هر دو جنبه وصال و فراق در عشق است.

“گه نشاط انگیز همچون گلشنش / گه چو بلبل نال و خوش‌فریاد باش“. گاهی (در حضور معشوق) مانند گلشن او، نشاط‌انگیز و شاداب باش. و گاهی (در فراق او) مانند بلبل ناله کن و با نغمه‌های خوش، فریاد بکش (از درد عشق).

فروتنی و پراکندن عطر عشق (بیت ۷)

مولانا به فروتنی در برابر معشوق اشاره می‌کند: “پیش سروش چون خرامد‌، خاک باش / چون گلش عنبر فشانَد‌، باد باش“. هنگامی که معشوق (مانند سرو) با خرامیدن (ناز و زیبایی) حرکت می‌کند، تو (ای عاشق) در برابر او خاک باش (نهایت فروتنی و تواضع). و چون گل او (معشوق) عطر عنبر (عطر خوش) می‌افشاند، تو مانند باد (که عطر را می‌پراکند) باش (و پیام عشق و عطر معشوق را به همه برسان).

تجدید حیات در جهان کهنه (بیت ۸ و ۹)

مولانا به حاصل سلوک عرفانی اشاره می‌کند: “حاصل اینست ای برادر چون فلک / در جهان کهنه نوبنیاد باش“. حاصل و نتیجه این راه (عرفان و عشق)، این است ای برادر که مانند فلک (آسمان که همیشه در حرکت و نو شدن است)، در این جهان کهنه و مادی، خودت نوبنیاد (همیشه تازه و نو) باش. این بیت، بر تحول دائمی و حیات نو درونی تأکید دارد.

غزل با تمثیلی جالب به پایان می‌رسد: “در میان خارها چون خارپشت / سر درون و شادمان و راد باش“. در میان سختی‌ها و رنج‌های دنیا (که مانند خارها هستند)، مانند خارپشت باش که سر خود را (یعنی حواس و توجهش را) در درون می‌کشد و باطناً شادمان و جوانمرد و بخشنده (راد) است. این بیت، دعوت به حفظ آرامش درونی و شادی باطنی در مواجهه با سختی‌های ظاهری است.