تفسیر غزل شماره ۱۲۴۸ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی پرشور به ساقی (پیر یا معشوق الهی) برای نوشاندن باده عشق و راهنمایی سالک در مسیر جنون‌آمیز عرفان است. مولانا بر رهایی از خود، فنا در عشق، و بی‌باکی در برابر سختی‌ها تأکید می‌کند و سالک را به یافتن حقیقت در درون خویش فرا می‌خواند.

دعوت از ساقی و جنون عشق

غزل با خطاب به ساقی آغاز می‌شود: “ساقیا بی‌گه رسیدی می بده مردانه باش / ساقی دیوانگانی همچو می دیوانه باش”. ای ساقی (پیر یا معشوق الهی)، دیر وقت (در زمانی که انتظار نمی‌رفت) رسیدی؛ پس باده عشق را مردانه و بی‌باکانه به ما بده. تو که ساقی دیوانگانی، خودت نیز مانند باده (که انسان را دیوانه می‌کند)، دیوانه و شوریده باش. این بیت، بیانگر اشتیاق شدید عاشق به باده عشق و دعوت از ساقی برای همراهی در این جنون است.

سپس به بی‌باکی در نوشیدن باده اشاره می‌کند: “سر به سر پر کن قدح را موی را گنجا مده / وان کز این میدان بترسد گو برو در خانه باش”. قدح (جام باده) را تا سر پر کن و حتی به اندازه یک مو نیز جای خالی مگذار (کنایه از نوشیدن کامل و بی‌نقص باده). و هر کس که از این میدان (میدان عشق و جنون) می‌ترسد، به او بگو که به خانه خود بازگردد و در کنج عافیت بماند. این بیت، بر لزوم شجاعت و بی‌باکی در راه عشق تأکید دارد.

رهایی از خود و رسیدن به یگانگی

مولانا به رهایی از خود و رسیدن به وحدت اشاره می‌کند: “چون ز خود بیگانه گشتی رو یگانه مطلقی / بعد از آن خواهی وفا کن خواه رو بیگانه باش”. هنگامی که از خودت (هستی و خودبینی‌ات) بیگانه شدی و رها گشتی، به سوی یگانگی مطلق (حق تعالی) برو. پس از آن، خواه وفاداری کن و خواه بیگانه باش (کنایه از رهایی از قید دوگانگی و رسیدن به مقام بی‌تفاوتی نسبت به ظواهر). این بیت، بیانگر فنای در عشق و رسیدن به مقام وحدت است.

حقیقت درونی و بی‌صدفی

او به راه رسیدن به حقیقت اشاره می‌کند: “درهای باصدف را سوی دریا راه نیست / گر چنان دریات باید بی‌صدف دردانه باش”. درهایی که با صدف (یعنی دارای ظاهر و قید و بند هستند) راهی به سوی دریا (حقیقت مطلق) ندارند. اگر چنان دریایی (وصال با حقیقت) را می‌خواهی، خودت بی‌صدف (بدون قید و بند و تعلقات ظاهری) و مانند درّ (گوهر ناب و حقیقی) باش. این تمثیل، بر لزوم رهایی از ظواهر و رسیدن به باطن تأکید دارد.

بی‌باکی در برابر سختی‌ها

مولانا به شجاعت در برابر طوفان و شمع اشاره می‌کند: “بانگ بر طوفان بزن تا او نباشد خیره کش / شمع را تهدید کن کای شمع چون پروانه باش”. بر طوفان (سختی‌ها و بلاهای راه) فریاد بزن تا او نتواند تو را با خیره‌سری از بین ببرد. شمع (نماد زیبایی و جلوه ظاهری) را تهدید کن و بگو: “ای شمع، مانند پروانه (عاشق فداکار) باش و خود را در آتش عشق بسوزان.” این بیت، دعوت به شجاعت و فداکاری در راه عشق است.

کاسه سر، پیمانه عشق

سپس به تهی کردن سر از خودی اشاره می‌کند: “کاسه سر را تهی کن وانگهی با سر بگو / کای مبارک کاسه سر عشق را پیمانه باش”. کاسه سرت (ذهن و افکارت) را از هرچه غیر اوست تهی کن. آنگاه با سرت بگو: “ای کاسه سر مبارک، پیمانه و ظرف عشق باش.” این بیت، بر لزوم رهایی از افکار و تعلقات ذهنی برای پذیرش عشق تأکید دارد.

عشق، لانه همای لایزال

غزل با اشاره به عشق به عنوان لانه همای وجود به پایان می‌رسد: “لانه تو عشق بودست ای همای لایزال / عشق را محکم بگیر و ساکن این لانه باش”. ای همای لایزال (روح جاودان و بی‌نهایت انسان)، لانه و جایگاه اصلی تو، عشق بوده است. پس عشق را محکم بگیر و ساکن و مقیم این لانه (عشق) باش. این بیت، عشق را جایگاه حقیقی و ابدی روح انسان می‌داند.