تفسیر غزل شماره ۱۲۴ دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۱۲۴ از دیوان شمس مولانا با مطلع «ساقی تو شراب لامکان را / آن نام و نشان بی‌نشان را»، غزلی است پرشور در طلب باده معرفت الهی و رهایی از قید زمان و مکان. مولانا در این غزل، با خطاب به ساقی ازلی، خواستار نوشیدن شرابی است که به عالم بی‌نشانی و وحدت رهنمون می‌شود.

مولانا در ابتدای غزل، از “ساقی” می‌خواهد که “شراب لامکان” را بنوشاند. این شراب نمادی از معرفت و عشق الهی است که محدود به مکان و زمان نیست و فراتر از عالم ماده است. او همچنین این شراب را مرتبط با “نام و نشان بی‌نشان” می‌داند، یعنی حقیقت مطلق الهی که در عین حضور در همه چیز، هیچ نام و نشانی ندارد.

او از ساقی می‌خواهد که این فیض را “بفزا که فزایش روانی”؛ یعنی بر بخشش و عنایت خود بیفزا، چرا که این فزایش، جریانی پیوسته و دائم است. نتیجه این فزایش، “سرمست و روانه کن روان را” است؛ جان‌ها در اثر این باده سرمست شده و در مسیر حق به حرکت درمی‌آیند.

مولانا با اشاره به مقام والای این ساقی، از او می‌خواهد: “یک بار دگر بیا درآموز / ساقی گشتن تو ساقیان را”. او از ساقی ازلی می‌خواهد که یک بار دیگر به عالم تجلی کند و به ساقی‌های دیگر (پیران و راهبران معنوی) نیز رسم و آیین ساقی‌گری (بخشیدن فیض و هدایت) را بیاموزد.

برای رسیدن به این مقام، باید از خودی و مادیات رها شد: “چون چشمه بجوش از دل سنگ / بشکن تو سبوی جسم و جان را”. دل که شاید مانند سنگ سخت شده باشد، باید همچون چشمه‌ای بجوشد و سرشار از حیات معنوی گردد. “سبوی جسم و جان” (قالب تن و نفس) نیز باید شکسته شود تا حقیقت جان آشکار گردد.

نتیجه نوشیدن این باده، تفاوت میان عاشقان و طالبان دنیاست: “عشرت ده عاشقان می را / حسرت ده طالبان نان را”. شراب معرفت برای عاشقان شادی و سرور می‌آورد، در حالی که طالبان نان (دنیاطلبان) در نهایت دچار حسرت و اندوه می‌شوند.

مولانا در اینجا، نان (نماد مادیت) و می (نماد معنویت) را در مقابل هم قرار می‌دهد: “نان معماریست حبس تن را / می بارانیست باغ جان را”. نان مانند معماری است که تن را می‌سازد و در زندان جسم محبوس می‌کند، اما می مانند بارانی است که باغ جان را سیراب کرده و به آن حیات و طراوت می‌بخشد.

عاشق از سفره زمین (دنیای مادی) دست شسته و روی به آسمان (عالم معنا) می‌آورد: “بستم سر سفره زمین را / بگشا سر خم آسمان را”. او دیگر به روزی مادی قانع نیست و خواستار بهره‌مندی از خزائن غیبی و فیض الهی است.

بینش عاشق نیز دگرگون می‌شود: “بربند دو چشم عیب بین را / بگشای دو چشم غیب دان را”. باید چشم ظاهر که عیب‌ها و نقص‌ها را می‌بیند بست و چشم باطن‌بین که حقایق غیبی و اسرار پنهان را درک می‌کند، گشود.

هدف نهایی این سیر و سلوک، رسیدن به مقام وحدت است: “تا مسجد و بتکده نماند / تا نشناسیم این و آن را”. در این مقام، کثرت از میان می‌رود و تمایز میان عبادتگاه‌های مختلف و صورت‌های گوناگون از بین می‌رود و تنها حقیقت واحد باقی می‌ماند.

غزل با تأکید بر اهمیت سکوت در برابر حقایق لایزال به پایان می‌رسد: “خاموش که آن جهان خاموش / در بانگ درآرد این جهان را”. سکوت در برابر عظمت عالم معنا (جهان خاموش)، باعث می‌شود که عالم صورت (این جهان) نیز به بانگ و فریاد آید و حقایق در آن متجلی شود. این بیان، قدرت سکوت و درک فراتر از کلام را نشان می‌دهد.

به طور کلی، غزل ۱۲۴ مولانا، غزلی است در طلب شراب معرفت لامکان، رهایی از قید جسم و جان، بی‌اعتباری مادیات در برابر معنویات، و رسیدن به مقام وحدت وجود. این غزل با دعوت به دگرگونی بینش و تکیه بر فیض الهی، مسیر عاشقان را به سوی عالم بی‌نشانی و فنا در حق نشان می‌دهد.