تفسیر غزل شماره ۱۲۳۶ دیوان شمس مولانا

این غزل کوتاه و پرمعنا از مولانا، تجربه عمیق دیدار عاشق با معشوق و درس‌هایی که معشوق از طریق سکوت و اشاره به عاشق می‌دهد را به تصویر می‌کشد. در این غزل، معشوق با رفتار خود (به جای کلام) پیامی مهم را به عاشق منتقل می‌کند: فنا و افتادگی در برابر او.

سکوت معشوق و حیرت عاشق (بیت ۱ و ۲)

غزل با ورود عاشق پرشور به حضور معشوق آغاز می‌شود: “برفتم دی به پیشش سخت پرجوش / نپرسید او مرا بنشست خاموش“. مولانا (عاشق) دیروز با شور و هیجان فراوان به نزد معشوق رفت. اما معشوق، برخلاف انتظار، هیچ پرسشی از او نکرد و خاموش نشست. این سکوت معشوق، نشانه‌ای از عمق مقام او و شاید آزمایشی برای عاشق است.

عاشق از سکوت معشوق برداشت می‌کند و با نگاه به او پیام می‌دهد: “نظر کردم بر او یعنی که واپرس / که بی‌روی چو ماهم چون بدی دوش”. مولانا به معشوق نگاه کرد، با این نگاه می‌خواست بگوید که “از من بپرس حال مرا، بپرس که دیشب بدون روی تو که مانند ماه است، چگونه بودم و چقدر دلتنگ بودم؟” این بیت، بیانگر بی‌قراری و اشتیاق عاشق برای ابراز حال خود به معشوق است.

اشارت معشوق و فهم عاشق (بیت ۳ و ۴)

معشوق با نگاهش پیامی عمیق‌تر می‌دهد: “نظر اندر زمین می‌کرد یارم / که یعنی چون زمین شو پست و بی‌هوش”. اما معشوق (یار) در پاسخ به نگاه و پرسش بی‌کلام عاشق، نگاهش را به زمین دوخت. این حرکت کنایه از این بود که “یعنی تو نیز مانند زمین، فروتن و افتاده باش و از خود و هوش و عقل خود بی‌خود شو (پست و بی‌هوش).” این بیت، حاوی درس مهمی از فنا و تواضع در برابر حق است.

عاشق این پیام را دریافت کرده و به آن عمل می‌کند: “ببوسیدم زمین را سجده کردم / که یعنی چون زمینم مست و مدهوش”. مولانا نیز پیام معشوق را دریافت کرد و برای ابراز تسلیم و پذیرش این درس، زمین را بوسید و سجده کرد. این عمل به معنای آن بود که “یعنی من اکنون مانند زمین، مست و مدهوش عشق تو شده‌ام و از هستی خود بی‌خبر گشته‌ام.” این بیت، اوج تسلیم و فنای عاشق در برابر اراده و اشارت معشوق را نشان می‌دهد.