تفسیر غزل شماره ۱۲۳۳ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، به شناخت و شهود حق تعالی در ورای ظواهر و در اعماق وجود می‌پردازد. مولانا تأکید می‌کند که ذات الهی فراتر از دوگانگی نور و ظلمت است و برای رسیدن به او باید از محدودیت‌های فهم ظاهری گذشت. او به صعوبت پایداری در این مقام اشاره کرده و در نهایت، به جایگاه شمس تبریزی در این مسیر می‌پردازد.

جستجوی صفات حق در ورای نور و ظلمت (بیت ۱ و ۲)

غزل با دعوتی به شیوه خاصی از شناخت آغاز می‌شود: “درون ظلمتی می‌جو صفاتش / که باشد نور و ظلمت محو ذاتش“. مولانا می‌گوید برای یافتن صفات حق (صفات جمال و جلال الهی)، باید آن‌ها را در ظلمت (نه در روشنایی ظاهری و محسوس) جستجو کرد. زیرا ذات حق به قدری متعالی است که هم نور و هم ظلمت (هر دوگانگی و تقابل) در آن محو و بی‌اثر می‌شوند. این اشاره به فراتر بودن ذات الهی از هرگونه درک حسی و عقلی محدود است.

او به مکان یافتن آب حیات اشاره می‌کند: “در آن ظلمت رسی در آب حیوان / نه در هر ظلمتست آب حیاتش”. در آن ظلمت خاص (ظلمت ناشناخته بودن و ورای محدودیت‌ها) است که می‌توان به آب حیوان (آب حیات) رسید. اما نه در هر تاریکی و نادانی، بلکه در ظلمت معرفت‌بخش و فنا است که آب حیات الهی یافت می‌شود. این بیت به این نکته اشاره دارد که حقیقت در پنهان‌ترین و دور از دسترس‌ترین مکان‌ها نهفته است.

صعوبت ثبات در مقام فنا (بیت ۳ و ۴)

مولانا به دشواری پایداری در مقام وصول اشاره می‌کند: “بسی دل‌ها رسد آن جا چو برقی / ولی مشکل بود آن جا ثباتش”. بسیاری از دل‌ها ممکن است مانند برقی سریع به آن مقام (مقام فنا و وصل) برسند. اما پایداری و ثبات در آنجا بسیار دشوار است. این بیت به زودگذر بودن بسیاری از تجربه‌های روحانی و اهمیت استقامت در راه حق اشاره دارد.

او با تمثیلی از شطرنج، به فنای عاشق در برابر معشوق اشاره می‌کند: “خنک آن بیدق فرخ رخی را / که هر دم می‌رساند شه به ماتش”. خوشا به حال آن بیدق (پیاده) خوش‌چهره و مبارک (عاشق) که هر لحظه، شاه (معشوق) او را به مات (فنای کامل) می‌رساند. این “مات” شدن در اینجا، به معنای فنای اختیاری و کمال یافتن عاشق در معشوق است.

ناخالصی‌های راه سلوک و لباس فقر (بیت ۵ و ۶)

مولانا به ناخالصی‌ها در مسیر رسیدن به کمال اشاره می‌کند: “بسی دل‌ها چو شکر شد شکسته / نگشته صاف و نابسته نباتش”. بسیاری از دل‌ها مانند شکر (شکر خام و ناخالص) شکسته و خرد شده‌اند (تعبیر از ریاضت‌ها و رنج‌های سلوک). اما هنوز صاف و خالص نشده‌اند و به نبات (شکر خالص و بلورین) تبدیل نگشته‌اند. این بیت، اشاره به این دارد که صرف رنج کشیدن کافی نیست و باید به درجه خلوص رسید.

سپس به ماهیت فقر حقیقی اشاره می‌کند: “بپوشیده ز خود تشریف فقرش / هم از یاقوت خود داده زکاتش”. حق تعالی، مقام فقر (بی‌نیازی مطلق خود و نیاز مطلق موجودات) را بر خود پوشیده است (به نحوی که از دید ظاهری پنهان است). و همچنین از وجود خود که چون یاقوتی گرانبهاست، زکات (بخشش و فیض) خود را به عالم می‌بخشد. این بیت به مقام بی‌نیازی و کرم مطلق حق اشاره دارد.

محل حقیقی نماز و شب قدر وجود (بیت ۷ و ۸)

مولانا به قبله حقیقی و جایگاه نماز اشاره می‌کند: “اگر رویش به قبله می‌نبینی / درون کعبه شد جای صلاتش”. اگر روی حق (که در همه جا حاضر است) را به قبله ظاهری نمی‌بینی (یعنی تنها به ظاهر قبله اکتفا می‌کنی)، بدان که جایگاه نماز و نیایش او، درون کعبه (مرکز هستی و قلب عارف) است. این بیت بر اهمیت توجه به باطن در عبادات تأکید دارد.

او به شب قدر حقیقی وجود اشاره می‌کند: “شب قدرست او دریاب او را / امان یابی چو برخوانی براتش”. حق تعالی (یا معشوق) خود شب قدر است (که نماد فرصت‌های بی‌نظیر و نزول برکات الهی است)؛ او را دریاب. در آن صورت، با خواندن “برات” (فرمان آزادی و رهایی) او، امان و امنیت خواهی یافت. این بیت، شب قدر را به مثابه یک حقیقت درونی و مقام حق می‌داند.

هجران شمس تبریزی و ناله هستی (بیت ۹)

غزل با اشاره به هجران شمس تبریزی و تأثیر آن بر هستی پایان می‌یابد: “ز هجران خداوند شمس تبریز / شده نالان حیاتش از مماتش“. از دوری و هجران خداوند شمس تبریز (لقبی که مولانا به شمس می‌دهد و نشان‌دهنده مقام الوهی او در چشم مولانا است)، حتی زندگی (حیات) نیز از مرگ (ممات) خود نالان و فریادکش شده است. این بیت، شدت تأثیر هجران شمس را بر تمام هستی و آرزوی وصال او را نشان می‌دهد.