تفسیر غزل شماره ۱۲۱۸ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، غزلی کوتاه و پرشور است که به ستایش شب (به عنوان نمادی از خلوت، راز، یا حتی سیاهی زلف معشوق) و ارتباط آن با عشق الهی می‌پردازد. مولانا شب را نه تنها زمان آرامش، بلکه فرصتی برای راز و نیاز و وصال با معشوق می‌داند و از آن به عنوان منبع شادی و برکت یاد می‌کند. تکرار واژه “خوش” بر لذت و آرامش حاصل از این تجربه تأکید دارد.

ستایش شب و شادی از آن (بیت ۱)

غزل با ستایش “شب” آغاز می‌شود: “ای شب خوش رو که توی مهتر و سالار حبش / ما ز تو شادیم همه وقت تو خوش وقت تو خوش”. مولانا شب را به موجودی خوش‌چهره و زیبا تشبیه می‌کند که گویی مهتر و سالار حبش (سرزمین سیاه‌پوستان) است. این تشبیه به سیاهی شب و زیبایی آن اشاره دارد. او اعلام می‌کند که عاشقان از این شب شادند و برای آن آرزوی خوشی و برکت می‌کنند. این بیت، خلاف تصور رایج از شب به عنوان نماد تاریکی و ترس، آن را منبع شادی و فرمانروا می‌داند.

درخواست وصال و همراهی عشق (بیت ۲)

در بیت دوم، مولانا به مناسبت و هماهنگی عشق با وجود خود اشاره می‌کند: “عشق تو اندرخور ما شوق تو اندر بر ما / دست بنه بر سر ما دست مکش دست مکش”. او می‌گوید که عشق معشوق مناسب حال ماست و اشتیاق او در آغوش ماست. این بیانگر تناسب کامل عاشق و معشوق و حضور دائمی شوق در جان عاشق است. سپس از معشوق می‌خواهد که دست بر سر او بنهد (نشان حمایت و لطف) و هرگز آن دست لطف را از سر او برندارد. این بیت، درخواست برکت و حمایت دائم معشوق را نشان می‌دهد.

ارتقاء و فراگیری لطف معشوق (بیت ۳ و ۴)

در بیت سوم، مولانا به یک رمزگشایی عددی و عرفانی می‌پردازد: “ای شب خوبی و بهی جان بجهد گر بجهی / گر سه عدد بر سه نهی گردد شش گردد شش”. او دوباره شب را خطاب قرار می‌دهد و آن را منبع خوبی و بهتری می‌داند و می‌گوید که اگر جان بخواهد در این شب به پرواز درآید و ارتقاء یابد، این امر ممکن است. سپس به راز “سه بر سه” اشاره می‌کند: اگر سه عدد را بر سه (مثلاً سه دایره روی سه دایره دیگر یا سه بعد جسمانی و سه بعد روحانی) بنهی، نتیجه شش می‌شود. این می‌تواند اشاره به کمال یا گذر از ابعاد سه‌گانه به ابعاد بالاتر باشد. این “شش” به شش جهت عالم اشاره دارد که در بیت بعدی توضیح داده می‌شود.

در بیت چهارم، به فراگیری لطف معشوق در همه عالم می‌پردازد: “شش جهتم از رخ تو وز نظر فرخ تو / هفت فلک را بدهد خوبی و کش خوبی و کش”. او می‌گوید که همه شش جهت عالم (شمال، جنوب، شرق، غرب، بالا، پایین) از روی معشوق و نگاه مبارک او نور می‌گیرد و این نور و زیبایی چنان گسترده است که حتی هفت فلک (هفت آسمان) را نیز زیبایی و کشش (جذبه) می‌بخشد. این بیت، گستردگی و شمول فیض و جمال معشوق را بر تمام هستی نشان می‌دهد.

در مجموع، این غزل ستایشگر قدرت و جمال شب (که نمادی از تجلیات پنهان و درونی معشوق است) و تأکید بر شادی، همراهی، و فراگیری فیض عشق در تمام ابعاد هستی است.