تفسیر غزل شماره ۱۲۱۳ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا با زبانی تند و پرشور، به بیان فنای عاشق در معشوق، تحقیر دنیا و ارزش‌های مادی، و نقد حسد و قیدهای فکری می‌پردازد. مولانا در این غزل، بر بی‌باکی و خلوص در عشق تأکید می‌کند و مخاطب را به رهایی از تعلقات و ترس‌ها دعوت می‌نماید.

فنای عاشق در هجر و بی‌ارزشی جان (بیت ۱ و ۲): غزل با عبارتی رادیکال و اعتراف به بی‌ارزشی جان در برابر عشق آغاز می‌شود: “ای سگ قصاب هجر خون مرا خوش بلیس / زانک نیرزد کنون خون رهی یک لکیس”. مولانا در اینجا به “هجر” (جدایی از معشوق) که مانند قصاب است، می‌گوید که خون او را بلیس. این تعبیر نشان‌دهنده نهایت تسلیم و فنا در برابر هجران است. او می‌گوید که خون و جان او (رهی) حتی به اندازه “یک لکیس” (واحدی از وزن یا ارزش بسیار اندک) هم نمی‌ارزد. این بیانگر آن است که در برابر عظمت عشق و معشوق، جان عاشق هیچ ارزشی ندارد و باید فدا شود. سپس به بی‌ارزشی دنیا در برابر معشوق اشاره می‌کند: “گنج نهان دو کون پیش رخش یک جوست / بهر لکیسی دلا سرد بود این مکیس”. گنج‌های پنهان دو عالم (دنیا و آخرت) در برابر روی معشوق (نماد حقیقت مطلق) به اندازه یک “جو” (ذره‌ای ناچیز) هم ارزش ندارند. بنابراین، اگر دل بخواهد برای چیزی به اندازه یک “لکیس” (که بسیار ناچیز است) چانه‌زنی و معامله کند (مکیس)، این کار بی‌ارزش و سرد (بی‌روح) خواهد بود.

خلوص در عشق و نفی ترس (بیت ۳ و ۴): مولانا با تندی به کسانی که در عشق ناخالص‌اند، می‌تازد: “عاشقی آن صنم وانگه ترس کسی / یک دم و یک رنگ باش عاشق و آن گاه پیس”. او می‌گوید که نمی‌شود عاشق معشوق (صنم) باشی و در عین حال از کسی دیگر بترسی. عاشق باید یک لحظه (یک دم) و یک رنگ (صادق و بی‌غل و غش) باشد. سپس با کنایه‌ای سخت می‌گوید که اگر اینگونه نباشی، “پیس” (ناخالص و عیار کم) باش. این بیانگر این است که عشق حقیقی، جایی برای ترس و دورنگی باقی نمی‌گذارد. در ادامه، به تحول دل اشاره می‌کند: “ای دل شکرستان از نمکش شور کن / آب ز کوثر بخور خاک در او بلیس”. ای دلی که مانند شکرستان (سرشار از شیرینی و لذات دنیوی) هستی، آن را با نمک عشق (که سوزاننده و شور است) دگرگون کن و به شور و اشتیاق واقعی برس. آب حیات‌بخش کوثر (نمادی از چشمه‌های بهشتی و معنوی) را بنوش و خاک آستان معشوق را ببوس. این بیت به دگرگونی از لذات مادی به لذات معنوی و تسلیم کامل در برابر عشق اشاره دارد.

رهایی از قید عقل و حسد (بیت ۵ و ۶): مولانا به مخاطبش توصیه می‌کند که لوح دل را از قیدها پاک کند: “زود بشو لوح را ز ابجد این کاف و نون / آنگه ای دل برو نقطه خالش نویس”. او می‌گوید که صفحه دل را به سرعت از الفبای عالم کائنات (کاف و نون، اشاره به “کن” یعنی “باش” که کلمه آفرینش است و نمادی از عالم مادی) پاک کن. سپس ای دل، برو و نقطه خال معشوق را بر آن بنویس. این “خال” نماد وحدت و نقطه مرکزی وجود است و به معنای رهایی از تعلقات مادی و تمرکز بر ذات الهی است. سپس به نقد حسد می‌پردازد: “ای حسد موج زن بحر سیاه آمدی / خشت گل تیره‌ای ز آب جهنم بخیس”. او حسد را به دریای سیاه و موج‌زنی تشبیه می‌کند و می‌گوید که ای حسود، تو مانند خشت گل تیره‌ای هستی که باید با آب جهنم خیسانده شود. این بیانگر ناپاکی و پلیدی حسد است و سرنوشت شوم حسودان را نشان می‌دهد.

غلبه عشق بر عقل و خیال (بیت ۷): غزل با بیانی از قدرت مطلق عشق و نفی خرد جزئی به پایان می‌رسد: “شمس حق و دین کشید تیغ برون از نیام / ای خرد دوک سار تار خیالی بریس”. مولانا اعلام می‌کند که شمس حق و دین (که نمادی از عشق الهی و نور حقیقت است) شمشیر خود را از غلاف بیرون کشیده است. ای عقل جزئی و محدود (خرد دوک‌سار، تشبیه به دوکی که نخ می‌ریسد)، دیگر تار و پود خیال و گمان را نریز. این بیت نشان می‌دهد که در برابر شمشیر تیز حقیقت عشق، عقل جزئی و خیالات واهی هیچ کاره‌اند و باید تسلیم شوند.