تفسیر غزل شماره 1198 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانی شورانگیز از اوج‌گیری دوباره‌ی عشق و امید به وصال است. مولانا با استفاده از تمثیلات و داستان‌های قرآنی و عرفانی، به احیای جان عاشق پس از دوران فراق و سرگشتگی اشاره می‌کند و در نهایت، کرامت و جذابیت شمس تبریزی را می‌ستاید.

بخش اول: اوج‌گیری عشق و بیداری پس از فراق (ابیات 1 تا 3)

بیت 1: سیمرغ کوه قاف رسیدن گرفت باز / مرغ دلم ز سینه پریدن گرفت باز

• “سیمرغ (نماد روح متعالی یا شمس) دوباره به کوه قاف (مکان بلند و دست‌نیافتنی، یا حقیقت مطلق) رسید.”
• “و مرغ دلم (روح عاشق) دوباره از سینه (قفس تن) به پرواز درآمد.” این بیت به احیای شور و شوق روحانی پس از یک دوره رکود اشاره دارد. بازگشت سیمرغ نمادی از تجلی دوباره‌ی حقیقت یا پیر کامل است که موجب بیداری و پرواز روح عاشق می‌شود.

بیت 2: مرغی که تا کنون ز پی دانه مست بود / درسوخت دانه را و طپیدن گرفت باز

• “مرغ (دل یا جان) که تا پیش از این در پی دانه‌های (تعلقات دنیوی) مست و غافل بود،”
• “اکنون آن دانه را سوزاند (رها کرد) و دوباره به طپیدن (بی‌قراری و حرکت به سوی معشوق) پرداخت.” این بیت به رهایی از تعلقات دنیوی و مادی (دانه) و بازگشت به بی‌قراری و جستجوی معشوق اشاره دارد.

بیت 3: چشمی که غرقه بود به خون در شب فراق / آن چشم روی صبح به دیدن گرفت باز

• “چشمی که در شب فراق (شب دوری از معشوق) در خون (اشک و رنج) غرق بود،”
• “آن چشم دوباره روی صبح (فجر وصال و امید) را به دیدن گرفت.” این بیت به پایان شب فراق و طلوع صبح وصال اشاره دارد که با دیدن روی معشوق همراه است.

بخش دوم: تمثیلات قرآنی و تجلی معشوق (ابیات 4 تا 8)

بیت 4: صدیق و مصطفی به حریفی درون غار / بر غار عنکبوت تنیدن گرفت باز

• “صدیق (ابوبکر) و مصطفی (پیامبر اکرم) دوباره به عنوان یاران (حریف) در درون غار (غار ثور) نشستند،”
• “(و از برکت حضور آن‌ها)، عنکبوت (عنکبوت غار ثور) بر دهانه غار شروع به تنیدن تار کرد.” این بیت به داستان غار ثور و همراهی حضرت ابوبکر با پیامبر اشاره دارد. این بازگشت به آن حالت، نمادی از حضور و همراهی معشوق (پیامبر و صدیق) و امنیت و رحمت الهی (تار عنکبوت) است.

بیت 5: دندان عیش کند شد از هجر ترش روی / امروز قند وصل گزیدن گرفت باز

• “دندان لذت (عیش) از (تلخی) هجران (دوری از معشوق) کند و ترش‌رو (بی‌میل به لذات دنیوی) شده بود،”
• “اما امروز دوباره قند وصال (شیرینی دیدار معشوق) را به گزیدن (چشیدن) گرفت.” این بیت به محو شدن لذت‌های دنیوی در دوران فراق و بازگشت شیرینی‌های معنوی با رسیدن وصال اشاره دارد.

بیت 6: پیراهن سیاه که پوشید روز فصل / تا جایگاه ناف دریدن گرفت باز

• “پیراهن سیاه (غم و اندوه) که در روز فصل (جدایی) پوشیده شده بود،”
• “دوباره تا جایگاه ناف (مرکز وجود) پاره شدن گرفت.” این بیت به شدت غم و اندوه فراق اشاره دارد که تمام وجود عاشق را دربرگرفته بود. “پاره شدن پیراهن” نمادی از آشفتگی و بی‌قراری شدید است.

بیت 7: مستورگان مصر ز دیدار یوسفی / هر یک ترنج و دست بریدن گرفت باز

• “زنان پرده‌نشین مصر (در داستان یوسف) از دیدار جمال یوسف،”
• “هر یک ترنج (میوه) و دست خود را بریدند.” این بیت به داستان زنان مصر و زیبایی حضرت یوسف اشاره دارد که از شدت جمال او، دستان خود را بریدند. این تمثیل برای بیان قدرت خیره‌کننده‌ی جمال معشوق الهی است.

بیت 8: افغان ز یوسفی که زلیخاش در مزاد / با تنگ‌های لعل خریدن گرفت باز

• “فریاد و فغان از یوسفی (معشوقی) که زلیخایش (عاشقش) در بازار مزایده،”
• “او را با تنگ‌های (جام‌های) لعل (گران‌بها، کنایه از خون دل یا عشق خالص) خریدن گرفت.”

بخش سوم: تاثیر عشق بر روح و روان (ابیات 9 تا 12)

بیت 9: آهوی چشم خونی آن شیر یوسفان / در خون عاشقان بچریدن گرفت باز

• “چشم خونریز (اثرگذار و دلربا) آن شیر یوسفان (معشوق قدرتمند و زیبا)،”
• “دوباره در خون عاشقان (فنای عاشق در عشق) چریدن گرفت (به تاخت و تاز و جلوه‌گری پرداخت).” این بیت به قدرت و جذابیت چشم معشوق اشاره دارد که عاشقان را در خون خود غرق می‌کند. “شیر یوسفان” به قدرت و زیبایی همزمان معشوق اشاره دارد.

بیت 10: خاتون روح خانه نشین از سرای تن / چادرکشان ز عشق دویدن گرفت باز

• “بانوی روح (روح انسانی) که در سرای تن (جسم) خانه‌نشین و محبوس بود،”
• “(اکنون) چادرکشان (با شور و هیجان) از عشق به دویدن گرفت (به سوی معشوق شتافت).” این بیت به رهایی روح از قید جسم و شتابان شدن آن به سوی معشوق به دلیل شور عشق اشاره دارد.

بیت 11: دیگ خیال عشق دلارام خام پز / سه پایه دماغ پزیدن گرفت باز

• “دیگ خیال عشق آن آرامش‌بخش دل، که (همواره) خام می‌پخت (نمی‌گذاشت خیال خام بماند)،”
• “دوباره به پختن (آماده کردن) سه پایه‌ی دماغ (حواس و قوای فکری) پرداخت.” این بیت اشاره به نفوذ عشق در قوای ذهنی و خیالی انسان دارد. عشق، خیال را از خامی بیرون می‌آورد و قوای فکری را برای دریافت حقایق عالی‌تر آماده می‌کند.

بیت 12: نظاره خلیل کن آخر که شهد و شیر / از اصبعین خویش مزیدن گرفت باز

• “آخر نگاهی به خلیل (حضرت ابراهیم) کن که (با قدرت الهی)،”
• “شهد و شیر را از دو انگشت خود می‌چشید (معجزه می‌کرد).

بخش چهارم: تغییر حالت دل و ستایش شمس (ابیات 13 تا 16)

بیت 13: آن دل که توبه کرد ز عشقش ستیز شد / افسون و مکر دوست شنیدن گرفت باز

• “آن دلی که از عشق (معشوق) توبه کرده بود و با آن ستیزه می‌کرد،”
• “اکنون دوباره افسون و مکر (جاذبه و فریبنده‌ی) دوست (معشوق) را شنیدن گرفت.” این بیت به بازگشت دل عاشق به سوی عشق پس از یک دوره جدایی یا ستیزه اشاره دارد.

بیت 14: بر بام فکر خفته ستان دل به عشق ما / یک یک ستاره را شمریدن گرفت باز

• “ای دل، بر بام فکر (ذهن) که (تاکنون) خفته بودی، به خاطر عشق ما (معشوق)،”
• “دوباره یک به یک ستارگان (رمز و رازهای هستی یا تجلیات الهی) را شمردن گرفت.” این بیت به بیداری ذهن و فکر عاشق در پرتو عشق اشاره دارد که با شور و اشتیاق به کشف اسرار هستی می‌پردازد.

بیت 15: سودای عشق لولی دزد سیاه کار / بر زلف چون رسن بخزیدن گرفت باز

• “شور و شیفتگی عشق آن لولی (معشوق بی‌قید و آزاد) دزد سیاه‌کار (که دل را می‌دزدد)،”
• “بر زلف (زیبای معشوق) که مانند رسن (کمند) است، دوباره خزیدن گرفت (نفوذ و جای گرفت).” این بیت به جاذبه‌ی مرموز و قدرتمند عشق معشوق اشاره دارد که دل را به دام زلف خود می‌کشد.

بیت 16: صراف ناز ناقد نقد ضمیر عشق / بر کف قراضه‌ها بگزیدن گرفت باز

• “صراف ناز (معشوقی که اهل ناز و دلال است) که نقد (ارزش) باطن عشق (ضمیر عشق) را ارزیابی می‌کند،”
• “دوباره بر کف (دست) خود قراضه‌ها (خرده‌های بی‌ارزش دنیوی یا خواسته‌های کوچک) را به گزیدن (تمییز دادن و ارزیابی) گرفت.

بیت 17: تبریز را کرامت شمس حقست و او / گوش مرا به خویش کشیدن گرفت باز

• “کرامت و برکت تبریز (شهر مولانا) از شمس حق (شمس تبریزی) است،”
• “و او (شمس تبریزی) دوباره گوش مرا به سوی خویش کشیدن گرفت (با قدرت جذب و هدایت خود، مرا به سوی خویش خواند).” این بیت، تخلص مولانا و ابراز ارادت شدید به شمس تبریزی است. مولانا شمس را منبع کرامات تبریز می‌داند و اذعان می‌کند که دوباره تحت تأثیر و جذب او قرار گرفته است.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۹۸ مولانا، غزل بسیار غنی و پر از استعاره است که بیداری دوباره‌ی عشق و شروع فصل وصال را توصیف می‌کند. مولانا با تمثیل “سیمرغ” و “مرغ دل”، به احیای روح و رهایی از تعلقات دنیوی اشاره دارد. او پایان شب فراق و طلوع صبح امید را می‌ستاید و با اشاره به داستان غار ثور (صدیق و مصطفی)، امنیت و همراهی الهی را تداعی می‌کند.

مولانا بازگشت شیرینی‌های وصال را پس از دوران تلخ هجران جشن می‌گیرد و شدت غم فراق را با “پاره شدن پیراهن سیاه” نشان می‌دهد. با استفاده از داستان یوسف و زلیخا، به قدرت خیره‌کننده‌ی جمال معشوق و ارزش بی‌نهایت عشق اشاره می‌کند. او رهایی روح از قید تن و شتابان شدن آن به سوی معشوق را وصف می‌کند و تأثیر عشق را بر آماده‌سازی قوای ذهنی و خیالی نشان می‌دهد. مولانا با اشاره به معجزه‌ی حضرت ابراهیم، به قدرت الهی و فیض‌بخشی معشوق اشاره دارد. در نهایت، با ابراز بازگشت دل از توبه به سوی افسون دوست، و بیداری فکر در عشق، با تخلص به نام شمس تبریزی، او را منبع کرامات می‌داند و اذعان می‌کند که دوباره تحت تأثیر جاذبه‌ی او قرار گرفته است. این غزل به خوبی بینش مولانا درباره‌ی احیای روحی، تأثیر پیر کامل، و تجلیات عشق الهی در تمامی ابعاد هستی را به تصویر می‌کشد.