تفسیر غزل شماره 1190 دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی شورانگیز و مصرانه از معشوق (خداوند، پیر کامل، یا تجلیات الهی) برای حضور و فیض‌بخشی است. مولانا با تکرار فعل امر “برخیز”، بر فوریت و اهمیت این بیداری و حضور تأکید می‌کند و دلایل متعددی برای این درخواست ارائه می‌دهد.

بخش اول: دعوت به بیداری و حضور معشوق (ابیات 1 تا 3)

بیت 1: ای خفته به یاد یار برخیز / می‌آید یار غار برخیز

• “ای کسی که در غفلت (خواب) به سر می‌بری، به یاد یار (معشوق) از این خواب برخیز!”
• “یار (معشوق)، که مانند یار غار (ابوبکر صدیق، که در غار ثور همراه پیامبر بود) همراه و مونس است، می‌آید؛ پس برخیز!” این بیت، دعوتی به بیداری از خواب غفلت و آماده شدن برای حضور معشوق است. “یار غار” نمادی از همراهی و نزدیکی بسیار زیاد است.

بیت 2: زنهارده خلایق آمد / برخیز تو زینهار برخیز

• “کسی که مایه ایمنی و رهایی (زنهار) خلایق است، آمد.”
• “پس تو نیز (از بندها و ترس‌ها) رها شو و برخیز!” این بیت به جنبه‌ی رهایی‌بخش و امان‌دهنده‌ی معشوق اشاره دارد که با آمدنش، آسودگی و ایمنی برای همگان به ارمغان می‌آورد.

بیت 3: جان بخش هزار عیسی آمد / ای مرده به مرگ یار برخیز

• “کسی که به هزاران عیسی (پیامبر، روح‌بخش) جان می‌بخشد، آمد.”
• “ای کسی که به واسطه‌ی دوری از یار (معشوق) مرده‌ای، از این مرگ (غفلت یا ناامیدی) برخیز!” این بیت به قدرت بی‌کران و حیات‌بخش معشوق اشاره دارد که می‌تواند به مرده جان تازه بخشد. “مرده به مرگ یار” یعنی کسی که به دلیل فراق از معشوق، حیات معنوی خود را از دست داده است.

بخش دوم: دلایل درخواست بیداری و لطف معشوق (ابیات 4 تا 8)

بیت 4: ای ساقی خوب بنده پرور / از بهر دو سه خمار برخیز

• “ای ساقی نیکوکار که بندگان را پرورش می‌دهی (فیض می‌بخشی)،”
• “به خاطر چند نفر خمار (مشتاقان و منتظران فیض) برخیز (و شراب وصال را بیاور)

بیت 5: وی داروی صد هزار خسته / نک خسته بی‌قرار برخیز

• “ای داروی صدها هزار بیمار (دردمند)،”
• “اینک عاشقی خسته و بی‌قرار (در انتظار تو) است؛ پس برخیز!” این بیت به شفا‌بخشی و درمانگری معشوق اشاره دارد و درخواست فیض برای عاشق بی‌قرار است.

ب6: ای لطف تو دستگیر رنجور / پایم بخلید خار برخیز

• “ای کسی که لطفت دستگیر رنجوران است،”
• “(در مسیر تو) خار به پایم خلید (دردی به من رسید)؛ پس برخیز (و دستگیری کن)!” این بیت به لطف و دستگیری معشوق در هنگام سختی‌ها و رنج‌های راه سلوک اشاره دارد و از او یاری می‌طلبد.

بیت 7: ای حسن تو دام جان پاکان / درماند یکی شکار برخیز

• “ای کسی که حسن و جمالت دام (جاذبه) جان‌های پاک است،”
• “یکی از این شکارها (جان عاشق) در دام افتاده و درمانده است؛ پس برخیز (و او را نجات ده)!” این بیت به جاذبه‌ی بی‌نظیر جمال معشوق اشاره دارد که جان‌های پاک را به دام خود می‌کشد. عاشق خود را “شکاری درمانده” می‌داند که نیازمند توجه و رهایی است.

بیت 8: خون شد دل و خون به جوش آمد / این جمله روا مدار برخیز

• “دل (از فراق و درد) خون شد و خون به جوش آمد (از شدت ناراحتی و بی‌قراری).”
• “این (حال رنجور) را روا مدار؛ پس برخیز (و به فریادم برس)!” این بیت به شدت رنج و درد عاشق از فراق اشاره دارد و از معشوق می‌خواهد که این وضعیت را پایان دهد.

بخش سوم: عذرخواهی و اتمام حجت (ابیات 9 تا 12)

بیت 9: معذورم دار اگر بگفتم / در حالت اضطرار برخیز

• “مرا معذور بدار (ببخش) اگر این سخنان را گفتم،”
• “(زیرا) در حالت اضطرار و ناچاری (برای رسیدن به تو) گفتم: برخیز!” این بیت نشان‌دهنده‌ی فروتنی و ادب عاشق است که از جسارت خود در امر کردن به معشوق عذرخواهی می‌کند و آن را ناشی از شدت اضطرار خود می‌داند.

بیت 10: ای نرگس مست مست خفته / وی دلبر خوش عذار برخیز

• “ای نرگس مستِ در خواب فرو رفته (اشاره به چشم نیم‌باز یا حالت خموده‌ی معشوق)،”
•  

بیت 11: زان چیز که بنده داند و تو / پر کن قدح و بیار برخیز

• “از آن چیزی که بنده (عاشق) و تو (معشوق) هر دو می‌دانیم (یعنی شراب عشق و معرفت)،”
• “جام را پر کن و بیاور؛ پس برخیز!” این بیت به معرفتی پنهان و مشترک بین عاشق و معشوق اشاره دارد و درخواست صریح برای نوشیدن شراب وصال است.

بیت 12: زان پیش که دل شکسته گردد / ای دوست شکسته وار برخیز

• “ای دوست (معشوق)، پیش از آنکه دل (این عاشق) کاملاً شکسته (مأیوس و ناامید) شود،”
• “به شیوه‌ی شکسته (فروتنانه و با رحمت) برخیز (و بیا)!” این بیت، اوج التماس و التیام‌طلبی عاشق است. او از معشوق می‌خواهد که پیش از آنکه ناامیدی کامل بر دلش چیره شود، با لطف و فروتنی (شکسته‌وار) ظهور کند.

نتیجه‌گیری

غزل ۱۱۹۰ مولانا، غزلی پر از التماس و شیفتگی است که در آن، مولانا با اکرار “برخیز”، خواستار بیداری و حضور فوری معشوق است. او معشوق را “یار غار” (مونس و همدم)، “زنهارده خلایق” (امان‌بخش)، و “جان‌بخش هزاران عیسی” (حیات‌بخش) می‌خواند، که همگی بر قدرت و اهمیت معشوق تأکید دارند.

مولانا با بیان حال رنجور و خمار خود (و دیگر عاشقان)، از معشوق می‌خواهد که به عنوان “ساقی” و “داروی بیماران”، فیض و شفا ببخشد. او از دستگیری معشوق در برابر رنج‌ها و نجات عاشق درمانده از دام حسن او درخواست می‌کند. شدت درد فراق تا حدی است که دل “خون” شده و خون “به جوش آمده”، و این حال، معشوق را به دستگیری وامی‌دارد. مولانا با فروتنی، از اصرار خود عذرخواهی می‌کند و آن را ناشی از اضطرار می‌داند. در نهایت، با خطاب به “نرگس مست” و “دلبر خوش‌عذار”، از او می‌خواهد که با شراب معرفت، جام دل عاشق را پر کند و پیش از آنکه ناامیدی کامل بر عاشق چیره شود، با لطف و فروتنی (شکسته‌وار) ظهور کند. این غزل به خوبی التماس عاشق، قدرت معشوق، و فوریت نیاز به فیض الهی را به تصویر می‌کشد.